Helpowe refleksje

Kolejny rok i kolejny numer naszego kwartalnika. Moje refleksje muszą być z konieczności krótkie i rzeczowe. Czasem pozwalam sobie wpaść w „trans” i staram się omówić szerzej kwestie, które nas dotyczą. Nas, to znaczy niewidomych. Potem wracam jednak do „normy” i znowu skrótowo informuję o tym, co dzieje się dookoła. Może decyzja, by spisywać te uwagi raz na ten pierwszy sposób, a potem drugi, jest najsłuszniejsza? W niniejszym numerze jest czas krótkich newsów.

Fundacja Szansa dla Niewidomych kończy realizację kilku ważnych projektów, które rozpoczęły się w ubiegłym roku. Pragnę serdecznie podziękować współpracownikom za wytrwałą pracę w tych zadaniach. Ta praca to nie tylko wykonywanie etatowych obowiązków, ale także mnóstwo godzin dodatkowej pracy. Nasz zespół jest po prostu wspaniały. Nie, nie jest idealny. Każdemu brakuje wiele do ideału, ale jest najlepszy ze znanych mi zespołów. Nie spotkałem bowiem takich ludzi, którzy chętnie poświęcają swój czas dla naszych podopiecznych. Nie jest to niezauważone. I owszem, docenia się nas „na mieście”. Mamy nagrody i wyróżnienia, których zdobycie wcale nie jest proste. Bardzo fajnie, że mogą z tej pracowitości korzystać ludzie, którzy czekają na taką pomoc.

Dziękuję też uczestnikom naszych projektów – że nam zaufali i zechcieli wziąć w nich udział. To jest najlepsze potwierdzenie naszych kwalifikacji. Oby tak dalej. Często nasi beneficjenci okazują się być bardzo zdolni. Nie wiadomo dlaczego wcześniej, przed szkoleniami, nie zdołali do siebie przekonać pracodawców i innych osób z ich otoczenia. My natomiast zaświadczamy, że są to świetni ludzie, którzy potrafią niejednokrotnie więcej, niż pełnosprawni.

Kończymy realizację naszego własnego projektu pomocy niewidomym na Ukrainie. Wojna jest nieszczęściem dla wszystkich, ale to i tak nie da się porównać do kłopotów, jakie mają w tym czasie niewidomi. W wielu miejscowościach brakuje chleba, a co dopiero pieniędzy. Nie ma nawet jak ich wydobyć z banków, które nie działają. Nie działają też bankomaty. Fundacja Szansa dla Niewidomych od roku nagłaśnia ten temat i stara się zdobyć fundusze na tę pomoc. Sami przeznaczyliśmy na ten cel 10 tysięcy złotych. To mało dla naszych ukraińskich przyjaciół, ale dla nas to duża kwota. Nie możemy przeznaczyć na ten cel więcej. Liczymy na pomoc innych. Właśnie nadchodzi czas podsumowań datków, ale o rezultacie tej akcji poinformujemy w kolejnym numerze Helpa.

Nadszedł czas tegorocznych konferencji i wystaw. W niedługim czasie odbędzie się konferencja w San Diego – CSUN. To jedna z największych konferencji na świecie dotyczących naszego środowiska. Co ona przyniesie – napiszę w kolejnym numerze. Teraz pragnę poinformować, że już od kilku lat są na niej obecni Polacy. Wystawiają się nasze firmy, w tym prowadzona przeze mnie – Altix. Potrafimy już w Polsce produkować rzeczy cenione za granicą. Altix na przykład prezentuje nową wersję nawigacji dla niewidomych NaviEye, która jest omawiana w osobnym artykule. Do tego dochodzą gry planszowe: warcaby, reversi, chińczyk i program edycyjny do wydruku w brajlu Euler. Najważniejszym naszym produktem jest jednak tyflografika, czyli grafika wypukła. Krzysztof Kulik, którego artykuł o dostosowaniu warszawskiego metra do potrzeb niewidomych jest zamieszczony w niniejszym numerze, zabierze ze sobą do USA wypukły plan warszawskiego zoo. Jest on dodatkowo udźwiękowiony. Niewidomy dotyka oznakowanego miejsca na planie, słyszy krótki pisk informujący, że wskazujemy wrażliwe na dotyk miejsce, w związku z tym dotyka pola „Powiedz”, co powoduje wygenerowanie nagranego wcześniej komunikatu. Dotyczy on oczywiście miejsca, które jest z nim związane. Niewidomy słyszy komunikaty o różnych zoologicznych atrakcjach. Tak więc użytkowanie takiego planu polega na obmacywaniu jego powierzchni, odnajdywaniu i analizowaniu wszelkich wypukłości, zwracaniu uwagi na generowane przez urządzenie pisków wskazujących, że dotykamy miejsc, z którym są związane dźwiękowe komunikaty. Na takim planie są uwypuklone ścieżki w zoo oraz wszelkie zabudowy, które się tam znajdują. Gdy jednak sam dotyk nie jest wystarczająco dobrym zmysłem, posiłkujemy się dźwiękiem. Odtwarzacz jest w stanie odczytać nam o wiele więcej informacji, niż potrafi przekazać dotyk. O efektach bytności polskich firm na CSUN poinformuję w kolejnym numerze Helpa. Będę mógł wtedy napisać również o największej w tej dziedzinie w Europie wystawie, a mianowicie o wystawie we Frankfurcie.

Zbliżają się wybory! Okazało się, że władze i społeczeństwo nie rozumieją, że niewidomi też chcą głosować. Bez dodatkowych udogodnień nie jest to jednak możliwe. Ostatnio, przy okazji wyborów organizowanych w roku 2014, zastosowano brajlowskie nakładki. Nie jest to doskonałe rozwiązanie, ale jest to krok do przodu we właściwym kierunku. Tymczasem społeczeństwo zdenerwowało się na nasze środowisko, że nakładki są takie drogie, a pożytek z nich taki mały. Otóż nie można tak stawiać sprawy. Niezależnie od kosztów, zgodnie z konstytucją, niewidomi móc głosować muszą. W wyborach prezydenckich nakładki będą dostępne. Kłopot jest z wyborami parlamentarnymi, ale być może władze o nas zadbają we właściwy sposób.

Organizacje społeczne zależą od PFRON-u. Chodzi o dofinansowania naszych projektów. Help jest dofinansowywany. Inaczej nie mógłby wychodzić. Trudno wymagać od społeczeństwa, by płaciło za wszystko, ale pomagać niepełnosprawnym, a więc osobom niezamożnym i poszkodowanym przez los – musi.

Tymczasem PFRON nie dysponuje wystarczającymi środkami. No to czas na zmianę ustawy dotyczącej rehabilitacji. Od początku była ryzykowna. Budżet PFRONu bierze się ze składek firm, które płacą „kary” za niezatrudnianie osób niepełnosprawnych. Co się jednak dzieje, gdy wszystkie firmy zatrudniają ich i to tyle, ile wymaga ustawodawca? Wtedy PFORN ma pusty sejf. Jak wtedy będzie w stanie pomagać inwalidom?

Organizacje czekają na decyzje Funduszu, kto dostanie dofinansowanie oraz ile złotych. Nasza Fundacja jest również w takiej sytuacji. Niepokoi fakt, że tego rodzaju procedura utrudnia działanie stabilne. Na szczęście są zadania wieloletnie, ale i w tym przypadku wszystko rozpatruje się co roku i może być różnie. Jak więc można stabilnie zatrudniać pracowników? Jak można planować coś z wymaganym wyprzedzeniem? Czy na przykład Help będzie wychodził, czy nie? Jesteśmy przekonani, że będzie, ale o szczegółach poinformuję w następnym numerze. A co z konferencją REHA FOR THE BLIND IN POLAND i innymi projektami?

IDOLE 25-lecia

W poprzednim numerze kwartalnika HELP prezentowaliśmy sylwetki osób nagrodzonych statuetką IDOL 2014, w tym chcemy przypomnieć o laureatach i wyróżnionych statuetką IDOL 25-lecia podczas konferencji REHA FOR THE BLIND w grudniu 2014 roku.

Spośród nagradzanych od 1999 roku Idoli postanowiliśmy wybrać również IDOLI 25-lecia, którzy niestrudzenie, przez kilkanaście lat dokonywali zmian w swoim otoczeniu, wpłynęli na rozwój rehabilitacji niewidomych i słabowidzących, umożliwili wielu osobom dostęp do wcześniej niepoznanych najnowocześniejszych osiągnięć techniki, którzy pracowali na rzecz naszego środowiska i swoją pomocą wspierali innych w ich zmaganiach z niepełnosprawnością wzroku. Oto sylwetki 18 wspaniałych osób, bez których 25 lat polskiej rehabilitacji niewidomych nie mogłoby istnieć.

Tytuł IDOLA 25-lecia otrzymali:

  • Prof. dr hab. Leonora Bużańska – Kierownik w Instytucie Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego PAN. Znakomity naukowiec zajmujący się komórkami macierzystymi. Opowiada nam o nich w kontekście szans na przywrócenie widzenia z ich pomocą. Gościliśmy panią profesor kilkakrotnie na sesjach merytorycznych organizowanych w ramach konferencji REHA. Od lat jest członkiem naszej Rady Fundatorów i działa dla naszej fundacji społecznie.
  • Prof. dr hab. Jadwiga Kuczyńska-Kwapisz – (Idol 1999) Dziekan Wydziału Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, wybitna specjalistka w dziedzinie rehabilitacji, za szczególne zasługi dla rozwoju pedagogiki specjalnej w Polsce i na świecie oraz za osiągnięcia w pracy naukowo-badawczej i dydaktycznej została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, członkini Rady Patronackiej Fundacji Szansa dla Niewidomych i rady naukowej półrocznika: „Forum pedagogiczne”. Pełniła funkcję redaktora naczelnego miesięcznika „Szkoła Specjalna” – jednego z najstarszych czasopism poświęconych problematyce osób z niepełnosprawnościami. Autorka wielu publikacji z dziedziny rehabilitacji.
  • Jacek Kwapisz – (Idol 1999) absolwent Wyższej Szkoły Pedagogiki Specjalnej w Warszawie kierunku: Rewalidacja niewidomych i słabowidzących, wybitny rehabilitant i wychowawca, który chętnie dzieli się zdobytą wiedzą; wieloletni współpracownik Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi w Laskach, gdzie wychował i usamodzielnił życiowo wiele pokoleń niewidomych uczniów. Jest współautorem wielu poradników rehabilitacyjnych, a także nauczycielem optymalnego wykorzystania wzroku przez osoby słabowidzące oraz trenerem orientacji przestrzennej. Jest współzałożycielem Fundacji Szansa dla Niewidomych, w której był pierwszym prezesem zarządu, a następnie przewodniczącym Rady Fundatorów. Jest koordynatorem innowacyjnych projektów rehabilitacyjnych.
  • Monika Cieniewska – niewidoma dyrektor Biblioteki Centralnej PZN, która przekształciła się w Dział Zbiorów dla Niewidomych Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego. Zaangażowana w działania na rzecz pracy dla naszego środowiska i środowiska słuchaczy katolickiego Radia Warszawa, gdzie prowadzi swoją autorską audycję.
  • Władysław Gołąb – (Idol 2001) absolwent Uniwersytetu Łódzkiego na Wydziale Prawa. Jako pierwsza niewidoma osoba w Polsce zdał egzamin adwokacki uzyskując tym samym uprawnienia adwokata. W latach 40 XX w. podjął pracę na stanowisku kierownika kursów ds. walki z analfabetyzmem, w tym samym czasie zaangażowany był w tworzenie Związku Spółdzielni Niewidomych. Od 1958 r. publikował artykuły o tematyce prawniczej. Przez niespełna 40 lat zajmował się redagowaniem „Encyklopedii prawa” – periodyku skierowanego do osób niewidomych i słabowidzących. Długoletni działacz PZN, w latach 1969-1973 członek prezydium ZG PZN, w 1997 r. objął funkcję prezesa Związku Ociemniałych Żołnierzy. W latach 1997–2004 był wiceprezydentem Międzynarodowego Kongresu Ociemniałych Inwalidów Wojennych. Od 1975 r. jest prezesem zarządu Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi w Laskach. W 2012 r., za wybitne zasługi w podejmowanej dla kraju pracy zawodowej i działalności społecznej na rzecz osób niewidomych i słabowidzących, został odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.
  • Grzegorz Kozłowski – (Idol 2003) wychowanek Ośrodka dla Dzieci Niewidomych w Laskach, absolwent Informatyki UW. Współzałożyciel (w 1991 r.), a od 2004 r. Przewodniczący Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym. Od czerwca 2013 r. członek Społecznej Rady Konsultacyjnej przy Zarządzie PFRON. Od marca 2014 r. przewodniczący Zarządu Polskiego Forum Osób Niepełnosprawnych. Współzałożyciel i jeden z fundatorów Polskiej Fundacji Osób Słabosłyszących, początkowo przewodniczący Rady Fundatorów Fundacji, a od września 2014 r. prezes jej Zarządu. Uczestniczy w pracach różnych zespołów roboczych i komisji eksperckich działających w obszarze przeciwdziałania wykluczeniu osób z niepełnosprawnością, ekspert w dziedzinie dostępności przestrzeni społecznej i publicznej dla osób z niepełnosprawnościami sensorycznymi (wzroku i słuchu). Twórca polskiego alfabetu punktowego do dłoni dla głuchoniewidomych.
  • Janusz Mirowski – menadżer, od początku życia związany z naszym środowiskiem. Jest synem Grażyny Krzemińskiej-Peryt, niewidomej szefowej Biblioteki PZN z lat 90. Od roku 2002 pracuje w firmie tyfloinformatycznej Altix, w której jest od kilku lat naczelnym dyrektorem. Jest także społecznym działaczem Fundacji Szansa dla Niewidomych, członkiem jej Rady Patronackiej, czyli organu doradczego Fundacji.
  • Ryszard Dziewa – niewidomy działacz i menadżer. Był członkiem Komitetu Obrony Robotników. W latach 90. był szefem zakładu wydawniczego Print6, należącego do Polskiego Związku Niewidomych, a w latach 2000. jest szefem firmy Impuls działającej na rynku produktów i wydawnictw przeznaczonych dla niewidomych.

Wyróżnienie w konkursie IDOL 25-lecia otrzymali:

  • Barbara Planta – (Idol 2011) Pracę w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących rozpoczęła w 1977 r. na stanowisku wychowawcy internatu. Później prowadziła bibliotekę szkolną, była nauczycielem języka polskiego, zastępcą dyrektora Ośrodka kierującego gimnazjum, a w 2007 r. objęła stanowisko dyrektora Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego – funkcję tę sprawuje do dziś. Całe swoje zawodowe życie związała z krakowskim Ośrodkiem, a praca z osobami z dysfunkcją wzroku to jej wielka pasja. Laureatka licznych nagród i odznaczeń, m.in. Nagrody Dyrektora, Nagrody Kuratora Oświaty, Brązowego Krzyża Zasługi, Srebrnego Krzyża Zasługi i Nagrody Prezydenta Miasta Krakowa.
  • Ewa Kryńska-Borowska – (Idol 2001) wicedyrektor Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego dla Dzieci Słabowidzących przy ul. Koźmińskiej 7 w Warszawie. W Ośrodku tym pracuje od 1983 r. – przez pierwsze 2 lata jako wychowawczyni w internacie, następne 3 lata jako nauczycielka matematyki i fizyki. W roku 1988 została wybrana na Dyrektora Szkoły. Po paru latach stanowisko to przekształcone zostało na stanowisko Wicedyrektora Ośrodka. Uczestniczyła w przygotowaniu podręczników dla słabowidzących, a także zajmowała się współpracą zagraniczną w ramach projektów europejskich na rzecz wymiany uczniowskiej.
  • Ilona Nawankiewicz – niedowidząca współpracowniczka naszej fundacji. Stworzyła pierwsze w kraju zamiejscowe biuro naszej organizacji w Opolu. Na swoim terenie jest niezastąpiona. Jej pracę i działalność ocenia się jako niebywałą. Zdobyła dla naszej organizacji nagrody i odznaczenia. Dzięki temu, że jest tak bardzo ceniona, wygrywa kolejne konkursy i realizuje bardzo interesujące projekty.
  • Ewa Bąk – kolejna niedowidząca współpracowniczka naszej fundacji, tym razem z Kielc. Jest na swoim terenie wręcz sławna. Realizuje niezwykłe projekty. Jest bardzo szanowana za swoją pracę. W bieżącym roku została magistrem na wydziale technicznym, na jednej z kieleckich uczelni.
  • Bożena Bąk – kolejna niedowidząca współpracowniczka naszej fundacji. Stworzyła biuro naszej organizacji w Zielonej Górze. Ona również na swoim terenie jest niezastąpiona. Jest bardzo ceniona za swoją pracę i działalność. Dla fundacji zdobywa wyróżnienia, wygrywa kolejne konkursy i realizuje ciekawe projekty.
  • Igor Busłowicz – (Idol 1999) niewidomy informatyk. Aby móc uczęszczać do szkoły dla niewidomych, jako dziecko musiał przeprowadzić się do Warszawy. Kilkanaście lat później przekroczył progi wydziału Matematyki, Informatyki i Mechaniki UW, na którym osiągnął jedne z najlepszych wyników wśród wszystkich studentów. Obecnie Igor Busłowicz jest skarbnicą informatyczno-matematycznej wiedzy, którą wykorzystuje podczas prac nad nowymi projektami dla niewidomych, znawcą technologii wykorzystywanej w produkcji sprzętu specjalistycznego, a także działaczem Fundacji Szansa dla Niewidomych i człowiekiem bardzo wierzącym. Zna kilka języków obcych i potrafi wygrywać konkursy radiowe.
  • Tomasz Flaga – (Idol 2003) absolwent Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie kierunków fizyka z informatyką, matematyka oraz tyflopedagogika. Od 1998 r. pracuje w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych w Krakowie na stanowisku wychowawcy oraz nauczyciela matematyki i przedmiotów informatycznych. Specjalista z zakresu wykorzystania sprzętu komputerowego w rehabilitacji osób z niepełnosprawnością wzrokową, autor adaptacji (brajlowskiej wersji) podręcznika do fizyki do pierwszej klasy gimnazjum „To jest fizyka!”, współautor nowej matematycznej notacji brajlowskiej opartej na notacji S. Ephesera, współautor poradnika dla nauczycieli o notacji brajlowskiej, który uzyskał rekomendację MEN do adaptacji materiałów dydaktycznych i egzaminacyjnych w brajlu, współautor podstawy programowej do kształcenia w zawodzie technik tyfloinformatyk, autor zadań egzaminacyjnych na egzamin zawodowy w zawodzie technik tyfloinformatyk.
  • Dr Jan Omieciński – (Idol 2001) pracuje w Instytucie Mechatroniki i Systemów Informatycznych na Wydziale Elektrotechniki, Elektroniki, Informatyki i Automatyki Politechniki Łódzkiej. Wzrok stracił w dzieciństwie. W 1993 r. kupił komputer z programem odczytu ekranu i syntezatorem i od tego czasu zaczęło się jego zainteresowanie tyfloinformatyką. Obecnie tyfloinformatyka jest głównym jego zajęciem. W dorobku naukowym, oprócz publikacji matematycznych, ma kilkadziesiąt z tyfloinformatyki. Doceniając jego wiedzę, MEN powołało go na rzeczoznawcę z tyfloinformatyki środków dydaktycznych innych niż książka. Jego dewizą jest: „jeżeli nie spróbowałeś, to nie mów, że nie potrafisz”.
  • Janusz Skowron – (Idol 2008) wybitny niewidomy pianista jazzowy, kompozytor i aranżer. Ukończył Szkołę Muzyczną II stopnia im. J. Elsnera w Warszawie, w klasie organów. Laureat wielu krajowych i międzynarodowych nagród i wyróżnień artystycznych, m.in. nagrody Fundacji Kultury Polskiej im. Krzysztofa Komedy i Państwowej Nagrody Artystycznej Młodych im. Stanisława Wyspiańskiego. Wielokrotny laureat Jazz Top – ankiety czytelników pisma Jazz Forum. Koncertował z najwybitniejszymi polskimi i zagranicznymi muzykami jazzowymi na europejskich i światowych scenach jazzowych. Prywatnie wielbiciel dobrych książek, historii i nowych technologii. Uważa, że znajomość literatury, sztuki, polityki i zagadnień społecznych jest niezbędna, by uniknąć izolacji i w pełni uczestniczyć w życiu społecznym.
  • Henryk Rzepka – niewidomy informatyk i kierownik zespołu. Współtworzy programy dla niewidomych oraz spolszcza inne, które są wytwarzane za granicą.
  • Michał Bałamut – niewidomy informatyk. Autor nowej wersji programu Euler służącego do translacji dokumentów zwykłych na wersję brajlowską, formatera niezbędnego dla formatowania tekstu do wydruku na brajlowskich drukarkach.

Ratunek dla brajlowskich nut

Odkąd świat światem, a niewidomi niewidomymi, jednym z zawodów, jaki mogli wykonywać niewidomi to – szeroko rzecz ujmując – zawód muzyka. Już, jak niosą starożytne podania, autorem dwóch eposów: „Iliady” i „Odysei” był niewidomy poeta i muzyk Homer. Także wiele wieków później twórca punktowego pisma dla niewidomych Louis Braille był organistą w podparyskim kościele.

Szansa na samodzielne czytanie przez osoby niewidzące pisma punktowego, który stworzył Louis Braille, została wykorzystana między innymi do udostępnienia im nut, poprzez ich przepisanie na system brajlowski. Tak literacka, jak i matematyczna notacja punktowa przez dziesięciolecia zmieniała się kilkakrotnie, a same badania nad jej modyfikacjami oraz stałym i stopniowym jej ulepszaniem mogłyby być zapewne bardzo interesujące.

Tak kilka lat temu uznałem między innymi i ja – autor niniejszego artykułu, rozpoczynając badania nad będącymi w posiadaniu niegdysiejszej Biblioteki Centralnej Polskiego Związku Niewidomych nutami wydanymi około sto lat wcześniej w brajlu. Miało to miejsce w 2009 roku, w okresie rocznicowym dwóch wybitnych postaci – Fryderyka Chopina i Louisa Braille’a.

Próby ujednolicenia punktowej (wypukłej) notacji muzycznej podjęte zostały w 1888 roku na konferencji w Kolonii. Następne modyfikacje zostały opracowane na 2 konferencjach w Paryżu, w 1929 i 1954 roku. Kolejna zmiana w brajlowskim zapisie nutowym nastąpiła w 1992 roku na konferencji w szwajcarskim Saanen. Ciekawe wydaje się prześledzenie, w jaki sposób wyglądało dokonywanie zmian w tych zapisach.

Biblioteka Centralna PZN była w posiadaniu pokaźnego – liczącego 600 woluminów zbioru brajlowskich nut. Najstarsze z nich pochodziły z lat 80. XIX wieku. Pierwsze badania prowadzone nad tymi zbiorami zostały zaprezentowane na konferencji naukowej zorganizowanej w Centralnej Bibliotece Wojskowej w kwietniu 2010 roku, gdzie wygłoszony został referat: „Digitalizacja unikatowych zbiorów pisanych w alfabecie brajla należących do Narodowego Zasobu Bibliotecznego”. Został on następnie opublikowany w: „Ochrona Narodowego Zasobu Bibliotecznego digitalizacja i konserwacja tradycyjna – materiały pokonferencyjne pod redakcją merytoryczną Beaty Czekaj-Wiśniewskiej” Warszawa 2010. Badania te (związane z notacją brajlowską i digitalizacją nut brajlowskich) miały zostać przyczynkiem do otwarcia przewodu doktorskiego. Równolegle w 2010 roku Fundacja Szansa dla Niewidomych realizowała zadanie „Ratunek dla brajlowskiego dziedzictwa kultury” w ramach programu „Zasoby cyfrowe priorytetu digitalizacja materiałów bibliotecznych”. W ramach zadania dokonana została digitalizacja 100 woluminów brajlowskich nut wpisanych do narodowego zasobu bibliotecznego.

Unikatowe zbiory nut brajlowskich zostały jeszcze w latach 90. wpisane do Narodowego Zasobu Bibliotecznego podlegającego szczególnej ochronie. Niestety w latach 2000 nie zostały one objęte digitalizacją, ochroną i renowacją, w ramach programu „Kwaśny papier”. Tak więc dzięki współdziałaniu Fundacji Szansa dla Niewidomych z przedstawicielami Biblioteki podjęto starania o wspólne pozyskanie środków na ochronę tych najbardziej cennych w Polsce materiałów brajlowskich. Zamysł się powiódł, dzięki czemu współpracownicy Fundacji odczytali wypożyczone tomy z tekstem nutowym i ręcznie je przepisali. Posiłkowali się narzędziami informatycznymi, które jednak nie mogły wykonać za nich pracy. Zbiory tak stare są w dużym stopniu zniszczone. Uwypuklenie papieru jest przecież znacznie bardziej zagrożone upływem czasu niż księgi czarnodrukowe. Przepisano i zapisano cyfrowo na dyskach tekst nutowy w pierwotnej formie. Notacja w nich zastosowana jest oczywiście inna niż aktualnie, ale właśnie o to chodziło. Zdigitalizowane w ramach projektu zbiory zostały przekazane do Biblioteki Narodowej, co również było związane z popularyzacją tematyki unikatowych w skali kraju nut brajlowskich. Fakt przekazania zbiorów do Biblioteki Narodowej, jak i otwarcie przewodu doktorskiego było merytorycznie uzasadnione, ponieważ nieliczne opracowania historii pisma brajla, a zwłaszcza tak szczegółowego zagadnienia jak brajlowska notacja muzyczna w Polsce i w środowiskach polonijnych sprzed 1939 roku nie dają pełnego obrazu zmagań niewidomych o możliwość nauki i zachowania polskiego dziedzictwa kulturowego w odniesieniu do muzyki. Literatura fachowa zajęła się przede wszystkim przedstawieniem sytuacji ogólnobytowej i socjalnej niewidomych. Omawiany materiał archiwalny, a więc nuty brajlowskie, uległy zniszczeniu lub pozostały poza granicami kraju po 1945 roku.

Jak wspomniano, brajlowska notacja muzyczna w swej 185-letniej historii kilkakrotnie ulegała modyfikacjom i zmianom zapisu. Konieczne jest zachowanie tego dziedzictwa kulturowego polskich i światowych środowisk niewidomych. Zapis brajlowski nut i pojawienie się ich u samych początków pisma punktowego jest dowodem na to, że nasze środowisko podobnie jak osoby widzące chce czynnie uczestniczyć w życiu kulturalnym i społecznym poprzez uczestnictwo w kulturze i kontynuowanie pracy zawodowej, do czego drukowanie i ręczne przepisywanie nut brajlowskich od lat 20. XIX miało przybliżyć osoby z dysfunkcją wzroku.

Zagadnienie digitalizacji i zachowania unikatowych zbiorów nut brajlowskich wpisanych do narodowego zasobu bibliotecznego należy rozpatrywać w sposób szczególny ze względu na specyficzny sposób ich digitalizacji, lecz także z powodu szczególnej ich roli w życiu polskich niewidomych. Osoby te, mimo braku zmysłu wzroku, dzięki któremu dociera do nas najwięcej informacji, chcą mieć dostęp do kultury i słowa pisanego, kulturę współtworzyć i w niej pracować. Materialnym dowodem na to są XIX i XX-wieczne nuty zapisane pismem brajla.

Pozostaje mieć nadzieję, że instytucje, organizacje pozarządowe, jak i osoby fizyczne związane ze środowiskiem osób z dysfunkcją wzroku nadal będą dbały o ochronę najstarszych i najcenniejszych materiałów nut brajlowskich.

Pakiet GoodFeel pomocą dla niewidomego muzyka

Wraz z rozwojem komputerów osobistych zaczęły się pojawiać programy przydatne dla muzyków. Jedna grupa to edytory muzyczne, wykorzystywane w tworzeniu aranżacji przy użyciu syntezatorów, druga wykorzystywana w szkolnictwie muzycznym do tworzenia muzyki i łatwego przesyłania między wykładowcą i uczniem. Do tej grupy możemy zaliczyć m.in. „Sibeliusa”, „Finale”, które nie są dostępne dla niewidomych, a wykorzystywane w szkołach muzycznych. Nie ma bowiem możliwości edytowania muzyki gdy program ma pozycje graficzne nie oznajmiane przez screen readery w czasie używania aplikacji.

Firma Dancing Dots przygotowała pakiet programów przygotowanych do takiej samej pracy z niewidomym. Oprogramowanie to nosi nazwę GoodFeel i składa się z trzech programów, które można instalować niezależnie. Są to: „Sharpeye”, „Lime” oraz „Goodfeel”. Od tego ostatniego cały pakiet bierze swoją nazwę.

Pierwszy program „Sharpeye” jest aplikacją służącą do skanowania drukowanego materiału muzycznego, rozpoznawania zapisu i zamieniania go na postać elektroniczną, która będzie akceptowana przez pozostałe składniki pakietu. Jak typowy OCR może mieć problemy z dokładnym rozpoznaniem tekstu muzycznego. Zależy to od jakości druku, wykorzystanego papieru itp.

Niewidomy nie jest w stanie wiele zrobić w tym programie, na przykład by poprawić pozyskany materiał. Może jednak odsłuchać to, co zeskanowano i rozpoznano, wykorzystując odpowiedni skrót klawiszowy.

Po odsłuchaniu rozpoznanego materiału możemy przesłać dokument do edytora „Lime” będącego składnikiem pakietu lub też wysłać tekst do tymczasowego pliku i otworzyć go w posiadanym na dysku edytorze MIDI, który pozwala na pracę z muzyką przy wykorzystaniu zewnętrznej klawiatury.

Edytor „Lime”, będący drugim programem w pakiecie, pozwala na pracę z wczytanym materiałem pozyskanym w procesie skanowania, a także na tworzenie nowego utworu. Tutaj jest wszystko dostępne dla screen readerów. Można czytać tekst nutowy na brajlowskim monitorze z wykorzystaniem okna podglądu brajla.

Edytor „Lime” pozwala na wprowadzanie materiału muzycznego z klawiatury komputera lub, jeśli posiadamy kartę muzyczną wyposażoną w port MIDI, podłączenie zewnętrznej klawiatury, co zdecydowanie ułatwia wprowadzanie muzycznego materiału. Mamy możliwość wstawiania symboli muzycznych takich jak klucze, kreski taktowe itp. Wszystko jest odczytywane w czasie wybierania do użycia przez screen reader. Można także odsłuchać wprowadzony materiał celem sprawdzenia jak to brzmi.

„Lime” pozwala na import oraz eksport materiału z plików *.xml, *.niw i *.lim. Pierwszy z plików może być wykorzystywany do wymiany z programami np. „Sibelius” oraz „Finale”.

Tytułowy program „Goodfeel” to nic innego jak translator zamieniający zapis muzyczny w postaci elektronicznej do pliku brajlowskiego, który następnie wysyłamy do drukarki brajlowskiej i drukujemy jako brajlowski materiał muzyczny.

Celem niniejszego artykułu nie jest zastępowanie instrukcji obsługi tego pakietu. Chciałem jedynie zaprezentować, że tak samo jak widzący uczniowie/studenci muzyki, niewidomi mają narzędzie pozwalające na swobodny kontakt z wykładowcą wykorzystującym narzędzia elektroniczne (komputer z oprogramowaniem) do efektywniejszej pracy ze słuchaczami na zajęciach.

Możemy zapytać: po co komu brajlowski tekst muzyczny? Mamy odrobić jakieś ćwiczenia zadane przez wykładowcę, które musimy w domu przygotować. Przyda się wówczas wydruk brajlowski lub choćby plik przesłany do naszego komputera, z którego będzie można skorzystać. Pamiętajmy, niewidomy musi się nauczyć utworu na pamięć, gdyż nie ma możliwości użycia rąk do gry i odczytu materiału nutowego. Może jednak uczyć się tego przy pomocy czytania i zapamiętywania jak wiersza w szkole. Jeśli jest to instrument klawiszowy, można użyć jednej ręki do czytania, a drugiej do grania na klawiaturze, co ułatwia nauczenie się utworu.

Nauczyciele mogą przekazać niewidomemu uczniowi materiał muzyczny, który przygotują ze zwykłego tekstu drukowanego przez jego zeskanowanie i wydruk w brajlu lub zapisanie go do pliku tak, jak w przypadku uczniów widzących.

Rozrywka na telefonach od Apple, część 3

W grudniowym numerze Helpa zostały opisane dwie gry: strategiczna gra MMO zatytułowana „Lords Knights” oraz logiczno-strategiczna „Accessible Minesweeper”. Dziś znów przyszła pora na gry, w którym gracz musi ruszyć głową!

Gra „iMilioner” wzoruje się na popularnym niegdyś teleturnieju „Milionerzy”. Ogólnie chodzi o to, że za każdą dobrą odpowiedź wzrasta nam wygrana suma wirtualnych pieniędzy. Są sumy gwarantowane i trzy koła ratunkowe do wyboru. Jeśli chodzi o koła, są to: pytanie do publiczności, pół na pół i telefon do przyjaciela.

Należy zwrócić uwagę, że w tej grze, po jej uruchomieniu, musimy obrócić telefon poziomo, zgodnie z komunikatem: przycisk początek skierowany w lewo lub w prawo.

Wadą gry jest mało czasu na odpowiedź i czasem trudno zdążyć przeczytać odpowiedzi. Aby zacząć grę, wybieramy przycisk „Rozpocznij grę”. Wówczas mniej więcej na środku ekranu pojawia się pytanie, a bardziej w lewej i u dołu jego części cztery możliwe odpowiedzi do wyboru. W grze najlepiej jest czytać wszystko metodą eksploracji, czyli przesuwając palec w dowolne miejsca ekranu. Odczytywanie element po elemencie, wykonując gest poziomego przesuwania palca, jest w tej grze mniej efektywne. Odpowiedź zaznaczamy dwuklikiem i wówczas, w zależności od tego, czy odpowiedź jest dobra czy nie, albo przechodzimy do kolejnego pytania, albo kończymy grę. U góry mamy jeszcze do wyboru koła ratunkowe, ale niestety nie zawsze one z Voice Overem chcą prawidłowo działać i wtedy przydaje się pomoc kogoś, kto widzi. Mimo, że gra nie jest idealnie dostępna, to i tak uważam, że fajnie jest pobawić się nią w długie zimowe wieczory, oprócz zabawy zawsze się można z niej czegoś nauczyć.

Kolejną grą jest „Quizwanie”. Aplikacja ta do działania wymaga połączenia internetowego. Gramy w parze z przeciwnikiem, odpowiadamy na te same pytania. Osoba, która zdobędzie więcej prawidłowych odpowiedzi, wygrywa.

Jest to gra polskojęzyczna. Aplikacja występuje zarówno w wersji płatnej, jak i bezpłatnej. Wersja płatna nie posiada reklam, a także pozwala oglądać statystyki gry. W wersji darmowej mamy reklamy, które niekiedy występują w formie dźwiękowej, co może utrudniać grę, ale gdy Voice Over „przemawia”, dźwięk automatycznie się ścisza, tak, że przy odrobinie skupienia da się grać nawet z tymi reklamami dźwiękowymi.

Przy pierwszym uruchomieniu „Quizwania” musimy wybrać sobie nazwę użytkownika. Gdy już odpalimy grę, widzimy przyciski: „Menu”, „Twoje Statystyki” i „Nowa gra”. Gdy mamy już kilka gier zakończonych, wówczas możemy wyzerować statystyki klikając przycisk „Wyczyść zakończone gry”, w przeciwnym wypadku mamy widoczne wszystkie zakończone gry.

Opisywana gra prócz funkcji zabawy może pełnić funkcję edukacyjną. Możemy kliknąć w zakończoną grę i wówczas, oprócz ogólnego wyniku rozgrywki, możemy podejrzeć każde pytanie, zobaczyć jak odpowiadaliśmy, jak odpowiadał przeciwnik, a także prawidłową odpowiedź.

Jeśli wybierzemy jakąś dowolną zakończoną grę, mamy wyszczególnione wszystkie rundy, a w nich pytania, które Voice Over interpretuje jako „Red Scoredot”, czyli zła odpowiedź i „Green Scoredot”, czyli dobra odpowiedź. Klikając w pytanie dowiadujemy się jak odpowiadaliśmy i jaka jest poprawna odpowiedź. Klikając w zakończoną grę możemy wysłać za pomocą serwerów gry wiadomość do przeciwnika.

Wybierając menu aplikacji możemy zmienić ustawienia użytkownika, stworzyć swojego awatara, zmienić schemat kolorów, stworzyć pytania, uzyskać pomoc, a także zakupić wersję płatną. Nie będę opisywał tych wszystkich opcji, ale należy wiedzieć, że w ustawieniach użytkownika możemy na przykład wyłączyć lub włączyć dźwięk.

„Quizwanie” to gra składająca się z sześciu rund, każda runda ma trzy pytania. Wybierając opcję „nowa gra” mamy do wyboru:

  • Znajdź przeciwnika – opcja ta pozwala wpisać nazwę użytkownika, z którym chcemy grać. Funkcja przydatna tylko wtedy, gdy ktoś nam podał swój nick.
  • Losowy przeciwnik – serwer losuje nam przeciwnika i gramy z nieznajomym. Minusem tego jest, że możemy trochę poczekać na przeciwnika. Jeśli chcemy, to możemy dodać wylosowanego partnera do swoich znajomych.
  • Znajomi z Facebooka – wówczas mamy do wyboru osoby, które są naszymi znajomymi, używają Facebooka i grają w „Quizwanie”.
  • I w końcu możemy bezpośrednio kliknąć w osobę, którą mamy już wśród znajomych.

Jeśli wybierzemy przeciwnika, to na środku ekranu pojawia się napis „Oczekiwanie na zaakceptowanie zaproszenia”. Możemy wtedy bez obaw zablokować telefon, bo jeśli osoba się zdecyduje na grę z nami, to dostaniemy powiadomienie na ikonie aplikacji.

Wtedy należy kliknąć w „Twoja kolej przeciwko”. Wybieramy przycisk „Graj”, przed każdym pytaniem musimy kliknąć w: „Naciśnij kartę, aby przejść dalej” i zaczyna się gra. Pytania z reguły są odczytywane automatycznie, ale jeśli się zdarzy, że pytanie nie zostanie odczytane, to możemy odczytać je palcem w okolicach środka ekranu. Pod pytaniem mamy cztery odpowiedzi. Dwie po lewej, dwie po prawej stronie ekranu w dolnej jego części. Gest przesuwania palca w prawo i lewo jest w tej grze również efektywny. Po zakończeniu musimy kliknąć, by zamknąć reklamę i możemy przechodzić do kolejnej rundy.

Podczas testowania zauważyłem, że gdy podczas gry zablokujemy telefon, bo czekamy na przeciwnika aż rozegra swoją rundę, po czasie dostajemy powiadomienie, że nasza kolej, wchodzimy do aplikacji i mamy dalej komunikat „Oczekuje”. Wówczas najlepszym rozwiązaniem jest kliknięcie przycisku „Wstecz” – wtedy pojawia się aktywny przycisk „Twoja kolej” i możemy kontynuować przerwaną grę. Po zakończeniu gry dostajemy komunikat o wygranej, bądź przegranej. Jedną ze społecznościowej funkcji aplikacji możliwość pochwalenia się wygraną komuś na Facebooku.

W niniejszym artykule przedstawiono dwie gry intelektualne. Z pewnością nie są to wszystkie dostępne aplikacje tego typu. Celem artykułu jednak nie jest szczegółowe omówienie wszystkich dostępnych gier na telefon, tylko skłonienie użytkowników do samodzielnego zapoznawania się z nimi, a także zachęcenie do „buszowania” po Appstore czy Google Play i aktywnego wyszukiwania oraz odkrywania nowych aplikacji, czego wszystkim życzę. W następnej części postaram się przedstawić gry innego typu, tak żeby użytkownik smartfona miał świadomość, jakie rozrywki na niego czekają.

Starałem się dość szczegółowo opisać każdą z przedstawionych gier, ale gdyby mimo to pojawiły się jakieś pytania czy niejasności, to proszę pisać na maila:

matip82@wp.pl

Co nowego w Eulerze?

Program Euler w wersji 2.0 pojawił się w sprzedaży ponad półtora roku temu. Od tamtej pory z powodzeniem wykorzystywany jest do tworzenia i drukowania dokumentów brajlowskich nie tylko przez osoby indywidualne, ale także przez firmy, szkoły i uczelnie. Euler przez cały czas jest rozwijany, a raz na kilka tygodni producent udostępnia darmowe aktualizacje, które naprawiają błędy zgłoszone przez użytkowników programu i wzbogacają Eulera o nowe możliwości. I właśnie nowym funkcjom, które w ostatnim czasie pojawiły się w Eulerze, poświęcony jest niniejszy artykuł.

Matematyka

Do tej pory Euler 2.0 potrafił jedynie formatować tekst i grafikę wypukłą.Osobom, które posiadają licencję na funkcje matematyczne, ostatnia aktualizacja przynosi wreszcie możliwość tłumaczenia wzorów i wyrażeń na brajlowską notację matematyczną prof. Ephesera, która została przetłumaczona na język polski oraz rozszerzona przez Marka Kalbarczyka, dr Włodzimierza Wysockiego, dr Jana Omiecińskiego i Igora Busłowicza.

Do komfortowej pracy ze wzorami przyda się jeszcze program MathType, który osobom widzącym umożliwi szybkie wstawianie i edytowanie matematyki za pomocą myszki i klawiatury. Dzięki niemu możliwe jest tworzenie wyrażeń matematycznych bez znajomości zaawansowanych notacji czy języków. Rozwiązanie to na pewno ułatwi pracę widzącym nauczycielom i rodzicom niewidomych dzieci.

Niestety, MathType nie jest dostępny dla czytników ekranu. Nie jest to również program darmowy. Osoby, które nie mogą skorzystać z tego rozwiązania, będą musiały przygotowywać wzory w specjalnym języku MathML. Wiele przykładów użycia MathML można znaleźć w Internecie. Dostępne są również darmowe edytory wzorów matematycznych, które potrafią wynik pracy zapisać jako MathML, jednak nie zostały one jeszcze przetestowane z Eulerem.

Nowe języki i typy brajla

Najważniejszą nowością w aktualizacji z września ubiegłego roku było dodanie obsługi 37 nowych języków dokumentu. Wcześniej Euler potrafił tłumaczyć tekst w pięciu językach: angielskim amerykańskim, angielskim brytyjskim, niemieckim, rosyjskim i polskim. Obecnie możemy tworzyć dokumenty w aż 42 różnych językach, np. po francusku, włosku, hiszpańsku, ale także w bardziej egzotycznych językach, jak arabski, chiński czy koreański. Dla większości języków dostępnych jest kilka różnych typów brajla, np. brajl literacki, komputerowy lub skróty brajlowskie. Dzięki temu Euler może być używany do składu publikacji brajlowskich praktycznie na całym świecie.

Aby poinformować Eulera, jakim językiem pisany jest nasz dokument, do tej pory musieliśmy ręcznie dokonać odpowiednich ustawień w opcjach projektu. Obecnie dla tekstów utworzonych w programie MS Word nie ma już takiej potrzeby. Wystarczy, że autor dokumentu odpowiednio oznaczył w Wordzie język tekstu. Gdy taki dokument otworzymy w Eulerze, program wykryje użyte języki i wyświetli ich listę.

Euler świetnie radzi sobie z tekstami wielojęzycznymi. Język przypisać można do całego dokumentu, do wybranej sekcji, ale także do dowolnego fragmentu tekstu. Język i typ brajla tekstu pod kursorem są cały czas widoczne w pasku stanu, czyli w dolnej części okna aplikacji.

Słownik tłumaczenia na brajla

Spośród usprawnień dostępnych w najnowszej aktualizacji, jedna z ciekawszych funkcji to słownik wyjątków stosowany podczas tłumaczenia na brajla. Słownik pozwala na określenie, w jaki sposób na wersję brajlowską tłumaczone będą poszczególne słowa lub fragmenty tekstu. Dzięki tej funkcji możemy np. szybko skorygować błędne tłumaczenie słów zawierających znaki obcojęzyczne lub zautomatyzować wstawianie brajlowskich znaków miana przed jednostkami.

W polskim brajlu przyjęło się zapisywać skrótowce inaczej niż zwykłe wyrazy pisane w całości wielkimi literami. Euler sam nie potrafi rozpoznać, czy podczas tłumaczenia natrafił na skrótowiec, jednak można go o tym poinformować dopisując listę skrótowców użytych w dokumencie do słownika wyjątków.

W Eulerze tak naprawdę dostępne są 2 osobne słowniki: globalny, który używany jest we wszystkich tłumaczonych tekstach oraz słownik projektu, który wpływa jedynie na tłumaczenie bieżącego dokumentu. Do słownika projektu warto wpisywać tylko słowa, które są charakterystyczne dla konkretnego tekstu, a wszystkie pozostałe – do słownika globalnego.

Inne ciekawe nowości

Wrześniowa aktualizacja przyniosła również nową instrukcję obsługi Eulera, która dostępna jest po polsku i angielsku w formie pomocy HTML. Oznacza to, że użytkownicy czytników ekranu mogą poruszać się po poszczególnych rozdziałach pomocy tak samo jak po stronach internetowych. W pomocy opisano wszystkie opcje menu i okna dialogowe aplikacji. Znajdują się tu również wskazówki pomocne przy korzystaniu z podstawowych funkcji programu takich jak tłumaczenie na brajla, formatowanie numerów stron czy drukowanie na drukarkach brajlowskich. Aby otworzyć nową pomoc, wystarczy, będąc w Eulerze, nacisnąć klawisz F1.

Wiele osób pytało o możliwość obejrzenia dokumentu brajlowskiego w formie takiej, jaka zostanie wysłana na drukarkę brajlowską, łącznie z marginesami i grafiką przetworzoną do postaci punktowej. Teraz już można to zrobić korzystając z podglądu wydruku brajlowskiego.

Gdy podczas tłumaczenia dokumentu na brajla Euler napotkał nieznany znak, np. będący częścią obcojęzycznej nazwy własnej, do tej pory automatycznie zamieniał go na spację. Obecnie w czasie translacji wyświetlane jest okno dialogowe, w którym sami możemy zdecydować, co zrobić z każdym znalezionym nieznanym znakiem. Znak taki możemy zignorować, zastąpić go spacją lub dowolnym tekstem.

Ze względu na obszerne rozmiary, publikacje brajlowskie często wydawane są w kilku tomach. Euler od początku potrafi automatycznie dzielić dokumenty na tomy, możliwe jest również określenie sposobu podziału. Po zainstalowaniu ostatniej aktualizacji będziemy mogli dla każdego tomu ustawić także szablon strony tytułowej. Szablon taki należy wcześniej przygotować, a może on zawierać m.in. tytuł utworu, dane autora, numer bieżącego tomu oraz liczbę wszystkich tomów. Informacje te zapisujemy w szablonie korzystając ze specjalnych znaczników, które podczas tłumaczenia na brajla zostaną zastąpione odpowiednim tekstem.

E-podręczniki

Projekt „e-podręczniki” realizowany jest w ramach rządowego programu „Cyfrowa szkoła”, a jego głównym celem jest przygotowanie 18 darmowych cyfrowych podręczników przeznaczonych do kształcenia ogólnego, czyli od szkoły podstawowej do średniej.

Już wkrótce możliwe będzie pobranie i wydrukowanie brajlowskiej wersji każdego e-podręcznika, a za przetwarzanie treści podręcznika do postaci brajlowskiej odpowiedzialna będzie specjalnie dostosowana do tego celu wersja Eulera. Tłumaczony na brajla będzie nie tylko cały tekst, ale także wszystkie równania i wzory matematyczne, fizyczne i chemiczne.

Podsumowanie

Nowości wymienione w niniejszym artykule dowodzą, że Euler nie przestaje się rozwijać. Plany również mamy ambitne – w niedalekiej przyszłości pojawi się możliwość przetwarzania matematyki z brajla na postać wizualną, potem ulepszymy tworzenie i drukowanie grafiki wypukłej.

Zachęcamy do nadsyłania na adres euler@altix.pl propozycji nowych funkcji programu, a także informacji o błędach znalezionych podczas pracy z Eulerem.

Wersję demonstracyjną aplikacji można pobrać ze strony http://www.euler.altix.pl/

Nowy JAWS

JAWS 16.0 pojawił się jesienią 2014 roku. Jak zwykle z niecierpliwością czekałem na informacje o nowych funkcjach i usprawnieniach, jakie miały pojawić się w tej wersji najbardziej zaawansowanego czytnika ekranu. I choć ostatnio coraz trudniej wymyślić jakąś funkcję, która zaskoczy użytkowników swoją przydatnością i oryginalnością, to Freedom Scientific – producent JAWS – spełnił pokładane w nim oczekiwania. Znów otrzymaliśmy program, który pozwoli niewidomym pokonać kolejne stopnie na drodze do samodzielności. Ze względu na ograniczoną długość tego artykułu, wymienię te z nowości JAWS 16, które moim zdaniem zasługują na wyróżnienie.

Do najbardziej nowatorskich funkcji należy zaliczyć możliwość czytania wyrażeń matematycznych. Wyrażenia te są poważnym problemem, gdyż ich wizualny zapis nie nadaje się do czytania liniowego. Program czytający musi umiejętnie zinterpretować liczniki i mianowniki, podstawy i wykładniki potęg i pierwiastków oraz wiele innych przestrzennie pisanych elementów. Program musi wiedzieć, jak nazwać całą strukturę, które z jej elementów przeczytać najpierw, a które później. JAWS 16 potrafi rozpoznać wyrażenia zapisane w języku MathML umieszczone w dokumentach HTML i właściwie je odczytać. Umożliwia przy tym nawigację po wyrażeniu oraz przechodzenie po elementach i zagłębianie się w ten sposób w strukturze wzoru. Dzięki możliwości czytania wizualnej postaci wzoru matematycznego, niewidomy uczeń może czynnie brać udział w pracach wykonywanych w czasie lekcji. Nauczyciel może wzrokowo kontrolować poprawność wyrażenia, a uczeń może usłyszeć jego treść.

Inną ciekawą i bardzo przydatną funkcją jest możliwość rozpoznawania i czytania graficznych plików PDF. Do tej pory można było rozpoznawać tekst graficzny wyświetlony na ekranie. W JAWS 16, w szybki i wygodny sposób można otworzyć plik PDF i jeśli okaże się niedostępny, bo zawiera jedynie fotografie stron, to użytkownik bez otwierania innych programów może uruchomić przetwarzanie OCR. Przetwarzaniu można poddać albo cały dokument, albo tylko część wyświetlaną na ekranie. Rozpoznany tekst jest systematycznie dodawany do przeglądarki wyników. Użytkownik w prosty sposób może przeglądać ten tekst na bieżąco lub włączyć czytanie całego dokumentu. Rozpoznany tekst można też zaznaczać i kopiować, by wykorzystać go w innych programach.

Dla większej wygody użytkowników stworzono funkcję, która pozwala wyszukiwać skróty klawiszowe. Wszyscy mamy dość konieczności pamiętania różnych ważnych kodów, pinów i haseł. Po co jeszcze obciążać naszą pamięć skrótami, które być może użyjemy raz na jakiś czas. Firma Freedom Scientific wyszła naprzeciw naszym potrzebom. Od JAWS 16 możemy włączyć funkcję wyszukiwania, a następnie wpisać słowo lub frazę opisujące potrzebną funkcję. JAWS na podstawie wpisanego terminu odnajdzie i wyświetli wszystkie funkcje oraz ich skróty klawiszowe. Wystarczy wtedy wybrać ten element, którego szukaliśmy i albo wcisnąć na nim Enter, albo zapamiętać skrót klawiszowy, by wykorzystać go we właściwej chwili.

Dla użytkowników, którzy pracują z dokumentami wielojęzycznymi, stworzono możliwość dostrajania parametrów głosów mówiących w różnych językach i zapisywania ich jako profile głosowe. Dzięki temu syntezatory mogą mówić w obrębie jednego dokumentu różnymi głosami, w wielu językach, w dowolnym, wybranym przez użytkownika tempie i w dowolny sposób informować o interpunkcji, wyróżnieniach tekstu, czy wielkości liter. Poprawi to zrozumiałość czytanych tekstów, niezależnie od używanego syntezatora i głosu. Usunie też konieczność ciągłego przełączania głosów syntezatorów lub zmieniania ich parametrów.

Usprawniono także obsługę aplikacji systemowych Windows 8. Udoskonalono obsługę urządzeń z ekranami dotykowymi. Postawiono na niezawodność naszego czytnika ekranu. Stworzono funkcję, która w razie zablokowania JAWS przez inną aplikację, automatycznie zrestartuje JAWS.

To najważniejsze moim zdaniem nowości wprowadzone w JAWS 16. Otrzymaliśmy program, który pozwala nam nie tylko obsługiwać pocztę, czy serfować po Internecie, ale przede wszystkim umożliwia nam wykonywać samodzielnie pracę, również tę zawodową. JAWS 16 pozwala pracować każdemu na takim poziomie zaawansowania, jaki mu odpowiada. Posiada także bardzo duże możliwości i tylko od nas zależy, czy zechcemy je wykorzystać.

NaviEye 2

W życiu każdego człowieka – niezależnie od tego kim jest, gdzie żyje i czym się zajmuje – prędzej czy później przychodzi taki moment, kiedy musi wszystko postawić na jedną kartę, zaryzykować coś, poświęcić się jakiemuś celowi bez reszty.

Najczęściej bywa, że cierpią na tym nasi najbliżsi, rodzina, dzieci, znajomi. Nie są w stanie zrozumieć tego co się dzieje. I to jest całkiem normalna sytuacja. Stoją przecież w większości przypadków “z boku” zdarzeń, w których centrum jesteśmy niestety całkiem sami.

Dobrze jest w takich chwilach, jeżeli możemy liczyć na jakieś wsparcie. Prawdą jednak jest, że w decydujących momentach, naszych kolejnych sekundach, godzinach testu i prawdy, chwilach zawahania, wątpliwości czy się uda, czy dam radę, czy podołam wyznaczonemu zadaniu, to na polu bitwy zostajemy sami.

Czy podobna sytuacja jest znana może komuś z Was? Wierzę, że tak. A jeżeli nie, to jest dopiero przed Tobą drogi Czytelniku.

Właśnie taka sytuacja miała miejsce w moim życiu w ciągu ostatniego roku. Był to naprawdę ciężki czas, kiedy początkowo w głowie, potem w realnym działaniu tworzyło się coś nowego, pewna myśl, która podobnie jak z poczwarki wykluwa się piękny motyl, przekształciła się w końcu w realny, namacalny efekt pracy.

Początkowo pojawił się pomysł. Nie był niczym nadzwyczajnym. Był efektem wynikającym z czegoś, co już istniało. Był naturalnym elementem ewolucji produktu, który był w stanie odmienić życie sporej liczby niewidomych osób w Polsce. Po prostu nadszedł czas na zmiany. Problem polegał na tym, jak owe zmiany wprowadzić w życie i nadać im kształt.

Od tego zaczęliśmy. Od kształtu. Musiał być lepszy. Tego oczekiwali użytkownicy. Musiał dobrze leżeć w dłoni, mieć ciepłe, gumowane i przyjemne w dotyku krawędzie. A co najważniejsze – musiał mieć możliwość używania do jego obsługi klawiszy z prawdziwego zdarzenia. Silikonowych, łatwo wyczuwalnych palcami klawiszy, wymyślonych i wyprodukowanych tylko na potrzeby tego, co miało nadejść.

Godziny projektowania, bitwy myśli, konsultacji i starć odmiennych koncepcji. Ile czasu zajęło projektowanie klawiszy wiem tylko ja i może jeszcze kilka osób, którym w anonimowy sposób w tym miejscu chcę podziękować. Efekt tego pierwszego etapu ukazał się najpierw na papierze, niedługo potem na ekranie komputera. I kiedy wydawało się, że jest już na wyciągnięcie ręki, trzeba było czekać na zakończenie procesu samej produkcji.

To, co ukazało się mi pewnego pięknego dnia wraz z wizytą kuriera wręczającego mi paczkę z warszawskiej firmy zawierającej prototyp nowej klawiatury, zrobiło od razu doskonałe wrażenie. Pierwszy etap ewolucji został zakończony.

Wtedy – pamiętam – nadeszła chwila zwątpienia. Co dalej? Za co się brać, skoro i tak jest tego zbyt dużo? Już wtedy czułem się odsunięty od wszystkich i wszystkiego co mnie otaczało. Najbardziej żal mi było mojej rodziny i dzieci. Nie mogli zrozumieć, w jaki sposób ten i następne zaplanowane tylko wstępnie kroki mogłyby doprowadzić do szczęśliwego finału i narodzin całkiem nowego urządzenia. Ja z kolei nie czułem się na siłach tłumaczyć im wszystkich szczegółów, detali, które tkwiły gdzieś głęboko w mojej głowie. To były ciężkie chwile, uwierzcie mi drodzy Czytelnicy.

Jak teraz myślę o tamtych momentach mojego życia, przypominam sobie wieczory i noce spędzone w pracy, czasami samotnie, czasami ze wszystkimi współpracownikami, których potrzebował zespół, aby móc podołać zadaniu. Z wieloma rzeczami nie byłem w stanie sam sobie poradzić i gdyby nie oni wszyscy, nic by nie wyszło z nowego NaviEye 2. Tylko oni wiedzą jak wiele zależało od każdego z nas. Mam wrażenie, że jeden od drugiego nauczyliśmy się wiele. Ba, nawet śmiem twierdzić, że zaprzyjaźniliśmy się. Z tego też się cieszę. Takie przyjaźnie są bardzo ważne. Powodują, że praca staje się przyjemniejsza i lżejsza do wykonania. Tak też było u nas. Mam tutaj na myśli nie tylko mój własny zespół, ale również przyjaciół z Altixu: Marka Kalbarczyka, Janusza Mirowskiego, którzy z ramienia Altixu uczestniczyli w tym projekcie od samego początku jako współtwórcy i współproducenci.

Po klawiaturze przyszedł czas na zintegrowanie jej z obudową. Użytkownicy poprzednich wersji urządzenia wielokrotnie zarzucali mi, że brak w starszej wersji nowoczesności, polotu i ergonomii. Nie mówiąc już o braku tego “czegoś”, co trudno nazwać, ale powinno być właśnie w urządzeniu, które z zasady swojego przeznaczenia powinno towarzyszyć użytkownikowi podczas całego dnia. Po prostu do tej pory urządzenie było wykonane “rzemieślniczo poprawnie” i tyle.

Teraz nadchodził czas zmian. O tym stale pamiętałem szukając odpowiedniej obudowy. W końcu udało mi się taką znaleźć również w warszawskiej firmie, która wzięła na siebie też jej frezowanie, zrobienie otworów, mocowań. Słowem wykonanie całej mechaniki obudowy. Mój wybór padł na obudowę w kolorze żółto-czarnym. Pamiętam wtedy jak pomyślałem sobie: czemu urządzenia dla osób z dysfunkcją wzroku nie mogą być kolorowe? Dlaczego wszystkie są szare albo czarne? Czas zmian to przecież również możliwa zmiana koloru…

Wszystko zaczynało układać się w efektowne, nowoczesne opakowanie nowego urządzenia.

W tak zwanym „międzyczasie” powstawał projekt wnętrza nowego NaviEye 2, które musiało podołać kilku ważnym założeniom poczynionym na samym początku drogi projektowania. Co do procesora wszystko było jasne. Architektura ARM® Cortex. Na razie jeden rdzeń z możliwością ewolucji do bardziej zaawansowanych kilku rdzeniowych maszyn. Pamięć 1GB wydawała się najbardziej optymalnym wyborem. Z racji funkcji głosowych doskonały procesor dźwięku dający gwarancję bardzo dobrej jakości odtwarzania audio. Reszta elektronicznego wnętrza rodziła się podczas kolejnych etapów ich integracji w jedną, dobrze przemyślaną całość, którą musiało zintegrować działające oprogramowanie.

Uwierzcie, że sporo pracy, nocnych “maratonów” kosztowało usunięcie wielkich głazów na naszej drodze, by w końcu któregoś pięknego poranka po kolejnej nieprzespanej nocy zauważyć, że zachowanie urządzenia zaczyna się nam wszystkim podobać.

To było takie niesamowite uczucie spełnienia połączone z najpierw słabym, a w miarę upływu dni coraz mocniejszym przeświadczeniem, że owoc naszej ciężkiej pracy pojawia się gdzieś na horyzoncie. I to nie tylko za wysokimi górami. Zaczęliśmy dostrzegać “kształty” pojawiające się na równinie. I to była przełomowa chwila.

Wszystkie elementy połączone w jeden techniczny twór zaczynały naprawdę współgrać. Z dnia na dzień, z nocy na noc coś się zmieniało, coś zostawało zastąpione, poprawione. Skłamałbym pisząc, że od tamtej chwili wszystko szło jak z płatka bez żadnego oporu. Chwil zmęczenia, zwątpienia i nerwów, że coś nie idzie po naszej myśli było naprawdę sporo. Najważniejsze jest jednak to, że za każdym razem kiedy nadchodził moment trudny, dzięki współpracy zespołu ludzi udawało się te złe chwile przetrzymać, rozłożyć problemy na czynniki pierwsze, co pomagało nam zrozumieć je lepiej, a następnie znaleźć i zastosować rozwiązanie.

Podkreślam w tym miejscu kolejny już raz: praca zespołu ludzi, którzy wiedzą jaki jest do osiągnięcia cel, znają swoje możliwości, mają odpowiednie narzędzia pracy, a przy tym wkładają w swoje zadania serce i swój czas, jest rzeczą, bez której nic byśmy wspólnie nie osiągnęli.

I tak w końcu światło ujrzał nowy NaviEye II. Gotowy nie tylko na zadania, które wyznaczyliśmy mu w chwili jego narodzin. Jest on gotowy by się dalej rozwijać, ewoluować, by coraz lepiej służyć pomocą osobom z dysfunkcją wzroku. Gdy ponad rok temu byłem obecny na konferencji REHA FOR THE BLIND IN POLAND w Pałacu Kultury, wygłosiłem tam krótki referat, który na końcu zawierał jedno zdanie. Uważam, że jest ono dobrym podsumowaniem dla tego czasu, który za nami. Powiedziałem wówczas: “Satelitarna biała laska od dzisiaj zmienia kolor na żółty”. I mimo, że przecież w rzeczywistości biała laska pozostanie zawsze koloru białego, to przecież jej satelitarne wsparcie jak najbardziej może przecież być koloru żółtego, prawda?

Pozostaje mi teraz dodać już tylko to, że cały czas poświęcony na pracę nad NaviEye II dedykuję mojej Żonie i Dzieciom, bez których przecież to wszystko nie miałoby żadnego sensu.

TOPAZ PHD – powiększalnik jutra

Na rynku powiększalników nazywanych stacjonarnymi można od kilku lat zauważyć dwa trendy. Pierwszy to podążanie za technologią związaną z mainstreamem, czyli ekrany dotykowe, rozdzielczość HD i funkcje lektorskie, a drugi – miniaturyzacja i wygoda użytkowania.

Właśnie ten drugi trend jest widoczny, gdy patrzymy na nowy powiększalnik firmy Freedom Scientific. Gdy przyszedł do nas na testy, przez chwilę myśleliśmy, że to nie może być powiększalnik stacjonarny. Małe opakowanie a w nim urządzenie przypominające laptopa, obok bateria i zasilacz. Po krótkim zapoznaniu się z instrukcją, już wiedzieliśmy. To urządzenie, które jest przenośne, ale także może służyć jako pełnoprawny powiększalnik stacjonarny – czegoś takiego jeszcze u nas nie było! Mamy na rynku co prawda 7-calowe powiększalniki kieszonkowe (np. Compact 7HD) i 20-calowe powiększalniki przenośne z obrotowymi kamerami (np. ONYX HD), ale ani jedno, ani drugie nie może się równać z ergonomią, którą dają powiększalniki stacjonarne! Czy TOPAZ PHD będzie to potrafił?

TOPAZ jest zbudowany z trzech części. Pierwsza to monitor o wielkości 12 lub 15 cali zintegrowany z panelem sterującym, druga – aluminiowy korpus zawierający elektronikę, a trzecia – stolik pełniący także funkcję podstawy. Części są połączone zawiasami i można je szybko złożyć, 1 i 3 część składają się do środka korpusu. Wtedy urządzenie wygląda jak duży srebrny laptop. Pomyśleliśmy: wreszcie produkt, który można schować np. do szuflady, gdy już nie jest potrzebny. Przecież nie zawsze chcemy, aby ktoś wiedział, że korzystamy z powiększalnika lub po prostu zajmuje on zbyt dużo miejsca. Powiększalnik stacjonarny jest najlepszym rozwiązaniem do szkoły, biblioteki czy pracy, ale w domu zazwyczaj jest niechcianym gościem. TOPAZ waży ok. 4 kg, można go łatwo przenosić, jest wyposażony w zasilanie bateryjne, więc nie trzeba podłączać go do kontaktu.

No dobrze, ale czy te wszystkie wygody nie spowodowały pogorszenia głównej funkcji urządzenia, czyli powiększania? Możemy z pełną odpowiedzialnością powiedzieć, że TOPAZ powiększa znakomicie, jakość obrazu jest bardzo dobra! Jego jedynym ograniczeniem jest dosyć mały monitor (12 lub 15 cali), z drugiej strony podczas korzystania z urządzenia rzadko jest potrzebne więcej cali. TOPAZ ma szeroki zakres powiększania, odpowiednio: od 1,7 do 24x na ekranie 12-calowym oraz od 2,1 do 30x na ekranie 15-calowym. Zwykle takie powiększenie wystarczy w zupełności. Gdy jest potrzebne większe, trzeba wybrać powiększalnik tradycyjny z większym monitorem. TOPAZ PHD posiada wszystkie funkcje potrzebne w powiększalnikach, tj.:

  • autofokus,
  • 5 domyślnych i 27 konfigurowalnych trybów wyświetlania kolorów,
  • funkcja linii i masek ułatwiających czytanie,
  • funkcja „Znajdź”,
  • możliwość skierowania kamery na siebie,
  • duża przestrzeń robocza pod kamerą (24,8 cm).

Ciekawostką i dla wielu ważną funkcją jest możliwość podłączenia powiększalnika do komputera za pomocą złącza USB. Podobnie jak w innych powiększalnikach z serii TOPAZ, można zainstalować oprogramowanie GEM i oglądać powiększony obraz na ekranie komputera. Ta funkcja jest nieoceniona, gdy trzeba przepisać coś np. z książki do komputera. Ten sam obraz może być także rozpoznany przez oprogramowanie Openbook, wtedy TOPAZ PHD może służyć jako urządzenie lektorskie. Niestety, obydwa programy trzeba dodatkowo zakupić.

Czy TOPAZ PHD jest powiększalnikiem jutra? Na pewno to ciekawy produkt. Trudno przewidzieć, co będzie ważniejsze dla użytkowników, ale nam się wydaje, że to właśnie prostota obsługi i łatwość przenoszenia TOPAZA PHD będą trendem, za którym już niedługo podążą inni producenci.