MUZEOTERAPIA

Artykuł o pierwszej ogólnopolskiej konferencji o socjo- i psychoterapeutycznym oddziaływaniu muzeum.

Jednym z najcenniejszych, realnych dóbr, które posiada każdy z nas, jest kultura. Nie każdy ma umiejętność korzystania (cieszenia się) z tego, co nas otacza: literatury, muzyki, architektury, rzeźby, filmu, malarstwa…

„… Kiedy korzystam z dóbr ducha, to nie przeżywam złudzenia. To jest prawdziwa część świata, z którą warto obcować, bo ona daje mi poczucie, że mimo wszystkich okropności życia, mimo nieszczęść, cierpień, bólu, niedostatku, jest w tym świecie coś bardzo dobrego i pięknego”. prof. Leszek Kołakowski

Muzea XXI wieku, zgodnie z koncepcją projektowania uniwersalnego, zmieniają infrastrukturę, dbają o komunikację, aby nikogo nie wykluczać w dostępie do dóbr kultury. Do tworzenia projektów edukacyjnych, uczących patrzeć i czytać teksty kultury, zapraszają specjalistów z zewnątrz: metodyków nauczania, terapeutów, psychologów, artystów, dzięki czemu muzea tworzą sieć przyjaznych połączeń kultury ze społeczeństwem.

W wyniku przeprowadzonych badań statystycznych w 2012 w Muzeum Narodowym w Kielcach, które wskazywały, że osoby dysfunkcyjne i zagrożone wykluczeniem bardzo rzadko lub wcale nie odwiedzały naszych oddziałów, dział edukacji wdrożył program naprawczy. Zaprosiliśmy ośrodki działające na rzecz osób niepełnosprawnych i zagrożonych wykluczeniem na bezpłatny projekt „Muzeum Bliżej Nas”. W 2013 roku skorzystało z niego 253 osób, w 2014 – 232 osoby, w 2015 – 356, a w 2017 aż 3066 osób. Szczególne zadowolenie z realizacji projektu wykazali opiekunowie osób niepełnosprawnych i zagrożonych wykluczeniem, ponieważ ich podopieczni mieli możliwość spotkania się poza ośrodkiem, w innym środowisku. Te wielokrotne, cykliczne wyjścia niekiedy wpisały się w programy rehabilitacyjne. Obecnie w ramach projektu z Muzeum Narodowym w Kielcach współpracuje 54 ośrodków z Polski.

To opiekunowie osób ze specjalnymi potrzebami zainicjowali potrzebę dialogu, wymiany spostrzeżeń, zrozumienia i zbadania relacji, które mają wpływ na rozwój człowieka i instytucji kultury. W 2018 roku Muzeum Narodowe w Kielcach jako pierwsze podjęło próbę zbadania socjo- i psychoterapeutycznego oddziaływania muzeum/wystawy/artefaktu. Zorganizowaliśmy pierwszą ogólnopolską konferencję naukową „Muzeoterapia”, która odbyła się w dniach 11-13 kwietnia w Dawnym Pałacu Biskupów Krakowskich. Wzięło w niej udział 166 osób, które zaangażowały się 266 razy w proponowane wydarzenia.

Została ona podzielona na trzy sesje, w pierwszym dniu odbyły się szkolenia, które miały za zadanie wzajemne zapoznanie uczestników. Dwa kolejne dni poświęcone były zdobywaniu wiedzy merytorycznej/naukowej poprzez wykłady monograficzne prelegentów reprezentujących środowiska akademickie w Polsce.

Szkolenia

W sesji pierwszej wzięło udział 85 osób, szkolenia trwały 2 godziny i przeprowadzane były przemiennie w grupach ponad 40-osobowych.

Bartłomiej Świstak Piotrowski – networker, ekspert od budowania społeczności offline, przeprowadził szkolenie z komunikacji pt.: „Komunikacja – jak nauczyć się rozmawiać skuteczniej, żeby umieć lepiej negocjować z gośćmi oraz beneficjentami”. Głównym założeniem prowadzącego było przekazanie poprawnego sposobu komunikacji pracowników różnych instytucji z beneficjentami tego projektu. Szkolenie miało na celu zniwelowanie częstych błędów podczas dialogu w życiu codziennym oraz pracy, poprzez przekazanie praktycznego zastosowania komunikatu „ja”.

Drugie szkolenie antydyskryminacyjne przeprowadziła Dominika Cieślikowska – psycholożka, trenerka umiejętności międzykulturowych i antydyskryminacyjnych.

Warsztat miał na celu poszerzenie wiedzy i świadomości na temat dyskryminacji. Uczestnicy przyglądali się relacjom w społeczeństwie oraz analizowali przykłady z życia wzięte.

I część konferencji naukowej „Medytacja”

Konferencja naukowa

Sesję II pod nazwą „Medytacja” poprowadził red. Piotr Sarzyński. Odbyła się ona 12 kwietnia, zostali w nią zaangażowani naukowcy, którzy wygłosili 4 referaty, w spotkaniu uczestniczyło 106 osób.

Konferencję rozpoczął wykład, dr hab. Dorota Folgi-Januszewskiej, prof. Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, członek Międzynarodowej Rady Muzeów ICOM UNESCO, prezydent ICOM-Polska (w latach 2002–2008 i ponownie od 2012), członek SAREC ICOM, członek AICA. W 2016 roku została prezydentem Komitetu ds. Rezolucji ICOM. Ekspert Rady Europy ds. muzeów, ekspert UNESCO High Level Forum on Museums. Podczas 20-minutowego przemówienia Pani Profesor formułowała istotne pytania dotyczące współczesnej roli muzeów w terapii cywilizacyjnych dolegliwości. W pierwszej części wypowiedzi nawiązała do źródeł muzealnictwa, gdzie w starożytności muzeum było miejscem, w którym następowała duchowa i twórcza transformacja człowieka.

Drugi wykład przedstawiła prof. zw. dr hab. Elżbieta Zybert – bibliolog i bibliotekoznawca, reprezentująca Uniwersytet Warszawski. Wystąpienie dotyczyło zmian w funkcjonowaniu instytucji dziedzictwa kulturowego, które zaspokajają potrzeby środowiska w celu budowania kapitału społecznego i integracji społecznej. Wymieniła jedną z nich – funkcję terapeutyczną, która przyczynia się do poprawy jakości życia wspólnoty. Wykład zakończył się próbą zdefiniowania pojęcia, jakim jest muzeoterapia.

Redaktor naczelny magazynu psychologicznego „Charaktery” – Bogdan Białek, nawiązał do tematu przewodniego sesji – medytacji jako praktyki, która pozwala zintegrować się z życiem codziennym. Wysnuł twierdzenie, iż medytować można zawsze i wszędzie, a muzeum jest idealnym miejscem by się zatrzymać i pomyśleć.

Sesję II zakończył wykład dr hab. Roberta Kotowskiego – dyrektora Muzeum Narodowego w Kielcach, który opisywał różnorodne funkcje społeczne muzeum, które zamieniają się w miejsca dialogu, interdyscyplinarną platformą wymiany idei o świecie. Powołuje się on na badania, które dowodzą istnienia wielu obszarów oddziaływania muzeum na społeczeństwo, m.in. na rozwój osobisty, wyobraźnię, kreatywność, a nawet zdrowie i dobre samopoczucie, co dowodzi, że pełnią one funkcje terapeutyczne.

II część konferencji naukowej „Transformacja”

Sesję III pod nazwą „Transformacja”, która odbyła się 13 kwietnia 2018, poprowadziła Aleksandra Lanckorońska. Uczestniczyło w niej 75 osób, a 50 udzieliło odpowiedzi na ankiety oceniające konferencję, która dostępna była w formie papierowej i elektronicznej od 13 kwietnia do 7 maja 2018 roku. Miała ona na celu ocenę poszczególnych elementów realizacji spotkań.

Drugi dzień konferencji rozpoczął się wykładem dr n. med. Joanny Waniek, która zajmowała się terapią osób z podwójną diagnozą, czyli z zaburzeniami psychicznymi i problemem alkoholowym, m.in. w przestrzeniach muzeum. Twierdzi ona, że wyjście do muzeum dla osób z zaburzeniami psychicznymi jest przełamaniem izolacji społecznej. Powołuje się również na neurobiologiczne badania. Nowe techniki neuroobrazowania pozwalają zobaczyć korzystne zmiany zachodzące w mózgu za pomocą psychoterapii, której częścią staje się edukacja muzealna.

Kolejnym prelegentem był Robert Więckowski – naukowo związany z Uniwersytetem Kardynała Stefana Wyszyńskiego i Uniwersytetem Humanistycznospołecznym SWPS. Nawiązując do tematu III sesji konferencji „transformacji”, opisywał społeczną rolę muzeów, które otworzyły się na potrzeby osób z różnymi dysfunkcjami. Przedstawił on wyniki dziesięcioletnich badań statystycznych, które wskazują, że z tych udogodnień korzysta niewielu niepełnosprawnych.

Trzeci w kolejności wykład wygłosiła Agnieszka Caban – kulturoznawca, kierownik Muzeum Dialogu Kultur, oddziału Muzeum Narodowego w Kielcach. Referat jako jedyny odnosił się do tematów dyskryminacji. Zwróciła uwagę na aspekt edukacji wielokulturowej i antydyskryminacyjnej realizowanej w przestrzeniach muzeum. Wskazała na pozytywny skutek muzeoterapii, jakim jest dbanie o wielokulturowość, tak aby nikt nie został wykluczony. Prelegentka przedstawiła przykłady statutowej działalności muzeum, która poprzez np. wystawy i wydarzenia zwiększyła percepcję społecznego oddziaływania grup wykluczonych m.in.: więźniów, przedstawicieli mniejszości etnicznych, osób niepełnosprawnych.

Ostatni wykład przeprowadziła Izabela Wójcik- zastępca kierownika w Dziale Edukacji Muzeum Narodowego w Kielcach, powołując się na badania statystyczne długofalowego projektu „Muzeum Bliżej Nas” kierowanego do podmiotów reprezentujących środowiska osób niepełnosprawnych i zagrożonych wykluczeniem. Prelegentka przedstawiła zasadność zmian zachodzących w Muzeum Narodowym w Kielcach równocześnie w trzech wymiarach: strukturze architektonicznej, ofercie edukacyjnej i turystycznej. Dostosowanie muzeum do potrzeb osób dysfunkcyjnych ma wpływ na wskaźniki twarde – frekwencja oraz miękkie – postrzeganie przez niepełnosprawnych i osób zagrożonych wykluczeniem MNKi jako miejsca przyjaznego.

Demokratyczna debata „The Long Table”

Debata inspirowana autorskim projektem  Lois Weaver, podczas której każda osoba na sali miała możliwość wypowiedzi. „The Long Table” wykorzystuje doświadczenie i praktykę na równi z badaniami naukowymi.

W centrum Sali Portretowej Dawnego Pałacu Biskupów Krakowskich stały stoły, które miały za zadanie generowanie rozmów, poprzez odpowiednio przygotowaną inscenizację: zwykła rozmowa zamieniła się w performance – spotkanie osób/specjalistów, którzy chcą porozmawiać na konkretny temat. „Długi stół” zachęca do niezobowiązującej konwersacji na poważne tematy. Papierowe obrusy, na którym pisano markerami, to notatki, spostrzeżenia, uwagi. Te bezcenne źródła informacji zostały podzielone na poszczególne kategorie – powtarzające się wątki, które zostały przedstawione poniżej. Każdy wątek rozpoczyna pytanie pomocnicze.

Uczestnicy zadawali pytania czy muzeum to dobre miejsce do prowadzenia zajęć terapeutycznych i jakie choroby można w nim leczyć. Inni odpowiedzieli, że jest to możliwe tylko wtedy, kiedy ta instytucja otwarta jest na potrzeby „użytkowników”, ma przystosowaną przestrzeń, narzędzia pracy oraz odpowiednią ofertę edukacyjną. Zaproponowano zajęcia w formie gier muzealnych w tkance miejskiej oraz w ośrodkach. Socjoterapeutyczne oddziaływanie kultury powinno otwierać osobom niepełnosprawnym i zagrożonym wykluczeniem alternatywne formy spędzania wolnego czasu.

Kolejny poruszany wątek dotyczył cech, jakie powinien posiadać prowadzący – pracownik muzeum. Wymienione przez uczestników wymagane predyspozycje to m.in. otwartość, empatia, tolerancja, wrażliwość oraz posiadanie umiejętności pracy w zespole. Powinien również przeprowadzić rozmowę z opiekunem grupy w celu rozeznania beneficjentów, zajęć i dostosowania się do ich potrzeb. Jednak nie tylko pracownik muzeum musi odpowiednio się przygotować, z powyższych odpowiedzi wynika, że znaczącą rolę odgrywa również opiekun grupy znający specjalne potrzeby swoich podopiecznych. Czynnie współpracujący ze specjalistami ośrodków, powinien znać i wyznaczać cele działań terapeutycznych realizowanych na terenie muzeum, odpowiedzialny jest również za tworzenie ewaluacji terapii. Niedopuszczalne jest pozostawienie grupy podopiecznych jedynie pod opieką pracownika muzeum.

Kolejnym ważnym aspektem są odbiorcy. Debatująca grupa zadawała pytania czy terapia powinna być nastawiona na jednostkę czy grupę. Czy seniorzy – osoby z różnymi typami demencji i osoby uzależnione powinny być odbiorcami działań terapeutycznych prowadzonych w muzeum. Pojawiły się również dwa postulaty: „Niepełnosprawni oczekują normalności” oraz „Niepełnosprawni nie chcą terapii, chcą normalnie żyć”. Miały one zwrócić uwagę na potrzebę niepełnosprawnych współuczestniczenia w życiu kulturalnym Kielc.

Następne z zadawanych pytań dotyczyło wyjść do muzeum i tego czy każde z nich można uznać za terapię. Uczestnicy wskazywali, że niezwykle ważne w wychowaniu podopiecznych jest wychodzenie poza mury ośrodka, a każda taka wycieczka ma właściwości edukacyjne i terapeutyczne. Te treści są przemycane tak, że uczestnicy nie są świadomi tego, że biorą udział w terapii. Kolejny ciekawy temat poruszony podczas dyskusji to relacje. Uczestnicy zastanawiali się nad hierarchią pomiędzy osobą prowadzącą zajęcia a uczestnikiem. Kto jest uczniem, a kto nauczycielem? Kto od kogo się uczy?

Następnym punktem debaty było ustalenie definicji zjawiska „Muzeoterapii”, każdy z uczestników mógł skonstruować swoją własną i przedstawić swój punkt widzenia tego pojęcia. Najważniejsze wspomniane określenia tej formy terapii to przedstawienie muzeum jako pośrednika we wzmacnianiu świadomości oraz mentalności społecznej. Pochylono się również nad różnicami między „Muzeoterpią” a innymi formami terapeutycznymi.

Po ustaleniu definicji nie mogło się również obyć bez zastanowienia się nad celem tego typu terapii, dlatego był to kolejny z poruszonych tematów. Uczestnicy, starając się odpowiedzieć na pytanie o cele „Muzeoterapii”, pokusili się o takie stwierdzenia, jak diagnozowanie potrzeb: poznawczo-rozwojowych, emocjonalnych i manualnych, badanie wzrostu zdolności emocjonalno-społecznych, percepcyjno-poznawczych, odreagowanie wewnętrznych napięć, niepowodzeń, frustracji i agresji oraz rozwój zdolności twórczych.

Na stole „The Long Table” pojawiły się również postulaty oraz propozycje dotyczące przyszłości całego wydarzenia, znajdują się one w rozdziale o nazwie „Plany na drugą edycję Muzeoterapii”.

Projekty artystyczne

Na pokaz postaw artystycznych, które prezentują nowatorski język komunikacji, tworząc nową, społeczną przestrzeń wymiany myśli, poznania i zrozumienia różnorodności społecznej zaplanowane były trzy projekty artystyczne, jednak udało się zrealizować tylko jeden z nich.

Pokaz pt. „Obrazy mojej ulicy. Pejzaż architektoniczno-społeczny ulicy Złotej w Kielcach” dr Natalii Łakomskiej.

Projekt artystyczny jest dyskursem z zakresu sztuki relacyjnej według koncepcji Nicolasa Bourriaudo. Analizie został poddany niewielki fragment pejzażu architektonicznego, miejsce zamieszkania autorki. Cykl czterech monumentalnych tryptyków, każdy o rozmiarach 150 x 300 cm, przedstawia pejzaż topograficzny. Wyfrezowany w płycie rysunek podporządkowany jest perspektywie sferycznej. Autorka posłużyła się współczesnymi narzędziami optyki Google Maps. Street View, jednak metodyka pracy ujawnia poszukiwania odniesienia, a nie dosłownego obrazowania. W sztuce relacyjnej dzieło malarskie staje się przestrzenią spotkania. Obserwator-interlocutor podążając wzdłuż ulicy gromadzi doświadczenia estetyczne, które stają się podstawą interakcji. W niniejszym projekcie relief i dźwięk stały się elementami służącymi do aktywizacji osób niewidomych (mieszkańców ulicy Złotej). Obrazy przyjmują funkcje społeczne, kreują relacje, budują więzi interpersonalne.

Plany na drugą edycję

Po ewaluacji projektu zadecydowaliśmy, że w kolejnej konferencji będziemy kontynuować tę samą formę: warsztaty, wykłady naukowe i debaty, w celu łączenia środowiska teoretyków i praktyków. „Muzeoterapia” jest zaplanowana na drugi kwartał roku. Zapisy na 2019 rozpoczną się w pierwszych miesiącach roku. Zgłoszenia można dokonać przy pomocy formularza dostępnego na stronie https://mnki.pl/pl/muzeoterapia/zapisy.

Uczestnikiem konferencji może być osoba fizyczna lub instytucja, w której działa. Konferencja jest bardzo elastyczna, istnieje możliwość uczestniczenia we wszystkich wydarzeniach lub tylko tych wybranych przez uczestnika.

Elementarz Expo. Otwarta przestrzeń w muzeum, część 2

Natalia Łakomska, Muzeum Narodowe w Kielcach

Artykuł jest opisem projektu „Recepcja sztuki”, zrealizowanego w Muzeum Narodowym w Kielcach w 2014 roku. Dlaczego jest to projekt priorytetowy dla osób zajmujących się tworzeniem wystaw? Ponieważ dla dziedzictwa kulturowego jest niezwykle ważne różnorodne, nieograniczone współistnienie miejsca, eksponatu i odbiorcy.

Artykuł podzieliliśmy na dwie części. Pierwszą opublikowaliśmy w marcowym Helpie. W aktualnym numerze kwartalnika publikujemy jej drugą część.

Udostępnianie dzieł sztuki w galerii

Projekt „Recepcja sztuki” zakładał udostępnienie osiemnastu malowideł w Pałacu Biskupów Krakowskich. Eksponaty wytyczyły dość zawiły ciąg komunikacyjny, który utrudniał opiekunom odnalezienie wybranych przez nas eksponatów. Stworzyliśmy więc plany Galerii Malarstwa Polskiego i Europejskiej Sztuki Zdobniczej.

W połowie listopada 2014 roku w przestrzeniach wystawy stałej otworzyliśmy wystawę czasową, gdzie zastosowałam niekonwencjonalne rozwiązania umożliwiające recepcję dzieł sztuki. Wybór sali i obiektów nie jest przypadkowy. Jest to jedna z większych sal Galerii.

W Sali Młodej Polski opowiedzieliśmy o rysie historycznym epoki, w której tworzył Stanisław Wyspiański. Nad tekstem znajdowała się jedna ze sztandarowych jego prac. Na wysokości 120 cm, przy tajemniczych Skarbach Sezamu, umieszczono tabliczkę z tekstem brajlowskim, pod którą ukryta została etykieta do urządzenia audioprzewodnik Milestone – urządzenie wykorzystujące transmisję radiową wysokiej jakości. Udźwiękowione opisy tworzone są w sposób linearny, tak by osoba słuchająca łatwo mogła połączyć ze sobą kolejne elementy obrazu.

Dzieło to wybrano nieprzypadkowo – jest dużego formatu i znajduje się za szybą. Osoby niewidome mają możliwość dotknięcia tafli szkła bez obawy, że rysunek zostanie uszkodzony. Poza tym ważny jest tutaj język plastyczny obrazu, nietypowy dla artysty, który go stworzył. Aby zrozumieć wartość artystyczną tego dzieła, udźwiękowiony opis rozpoczęliśmy od epoki i biografii Stanisława Wyspiańskiego.

W zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach znajduje się pięć prac autorstwa Wyspiańskiego, cztery to dzieła obrazujące jego styl. Jedna z nich odbiega od dekoracyjnej stylistyki. Materiały dydaktyczne wykorzystane do opisów konsultowane były z pracownikami naukowymi Muzeum. Tym razem zaangażowane zostały dwa działy: historycy sztuki z Działu Malarstwa i Rzeźby – Joanna Kaczmarczyk i dr Anna Myślińska oraz etnograf Janina Skotnicka z Działu Sztuki Ludowej. Aby zrozumieć treści dzieła należy odczytać kod znaków ukrytych w czarnej monochromatycznej kompozycji.

Analiza dzieła sztuki została podzielona na sześć części: tytuł, miejsce i rok powstania dzieła; technika wykonania (tej części towarzyszyły działania integracyjne); kształt pola obrazowego – kompozycja, modelunek światłocieniowy, gama kolorystyczna, symbolika oraz ciekawostka.

Opis wystawy czasowej Recepcja sztuki. Stanisław Wyspiański. Środowisko organizacyjno-metodyczne.

Proces edukacji przebiega dwutorowo: z jednej strony aktywizujemy niewidomych; w projekcie Recepcja Sztuki. Stanisław Wyspiański wzięło udział 56 osób. Z drugiej strony do interaktywnej zabawy zaangażowało się 2200 zwiedzających.

W sali, na drewnianych tacach, stworzyliśmy kompozycję z runa leśnego, mchów, ziół, kwiatów, gałęzi i korzeni. To obcowanie z naturą z równoczesnym słuchaniem analizy dzieła sztuki pomaga rozbudzić mechanizm twórczego myślenia. Daje możliwość wczucia się w sytuację.

Autor teorii hierarchii potrzeb, amerykański psycholog Abraham Harold Maslow (1908-1970) zakładał, że społeczeństwo przyszłości, po zaspokojeniu potrzeb podstawowych, będzie nastawione na samorealizację. Działania edukacyjne powinny pomagać w rozwoju osobowości twórczej: aktywnej, odnajdującej się w nowych rolach społecznych, otwartej i samodzielnej. Wyzwanie, przy realizacji takich treningów twórczości, stanowi utworzenie odpowiedniego środowiska – organizacyjnego i merytorycznego – do indywidualnych poszukiwań. Odpowiednio stymulowani odbiorcy samoistnie włączają się w prowadzone doświadczenia .

Wybór obiektów do stworzenia tego projektu nie jest przypadkowy. Linearne malarstwo Wyspiańskiego jest idealnym materiałem do tyflografiki – intensywne kolory pastelowych prac są interesującym bodźcem do działań edukacyjnych, pobudzających zmysł powonienia i smaku. W korytarzu umieściliśmy trzy prace, jedna z nich posłużyła do przekazania informacji na temat palety barw, stosowanej przez artystę. Główka dziewczynki. Helenka? stała się bodźcem do wykonania kolejnych ćwiczeń. Użyto cukierków, aby poprzez zmysł smaku wyobrazić sobie czteroletnie dziecko. 36 smaków umieściłam w pojemnikach na wielkoformatowej reprodukcji 200 x 160 cm. Zwiedzający zgadywali jaki kolor kryje się pod wybranym smakiem cukierka.

Na wysokości 80 cm umieszczono kolejną tacę – blat edukacyjny. Tym razem zależało mi na rozbudzeniu węchu. W siedmiu pojemnikach zamknięto wazelinę kosmetyczną wymieszaną z aromatycznymi olejkami, m.in.: wanilia, cytryna, karmel. Ta różnorodność doznań poprzez zmysł smaku i powonienia budowała ogrom pastelowych barw i intensywnych śmiałych zestawień kolorystycznych.

Przestrzeń korytarza i eksponowane w niej obiekty posłużyły do stworzenia drugiego środowiska – organizacyjnego i merytorycznego; tutaj odbiorcy mogli poznać kulturę słabowidzących. Portret Elizy Pareńskiej i Zdjęcie z krzyża udźwiękowiono za pomocą monitorów – w odległości półtora metra od oryginalnej pracy. 10 wad wzroku uniemożliwiało percepcję dzieła zwiedzającym, ale mieli możliwość wysłuchania udźwiękowionego opisu eksponatu.

Ostatnie dzieło autorstwa Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera Zdjęcie z krzyża to projekt witraża, wykonany akwarelami na kalce. Przetworzenie oryginału daje nam możliwość wejścia w rolę pełnego oglądu sytuacji. Tu możemy dokonać rewizji problemów, z jakim boryka się odbiorca słabowidzący.

Scenariusz wystawy zakończyłam wywiadem z Gabrielą Rubak, Ewą Bąk i Magdaleną Bąk, które od lipca 2014 roku z ramienia Fundacji pomagały mi w tworzeniu wystawy. Przez pół roku rozmawiałyśmy o ich problemach i narzędziach, które mogą pomóc niewidomym. Udźwiękowiony wywiad był podsumowaniem naszej pracy oraz z życia wziętym materiałem o kulturze osób z dysfunkcją wzroku.

W październiku 2014 roku zaprosiliśmy osoby słabowidzące i wolontariuszy na bezpłatne warsztaty Rysunek w świecie koloru. W zaaranżowanej pracowni stworzyliśmy rysunki pastelami. Prace wykonane podczas warsztatów wzięły udział w konkursie organizowanym przez Świętokrzyskie Biuro Rozwoju Regionalnego. Laureatem VII Konkursu Moje marzenia został pan Rafał Piotrowski, uczestnik warsztatów.

W pierwszej dekadzie grudnia 2014 roku odbyła się XII edycja Międzynarodowej Konferencji REHA FOR THE BLIND® IN POLAND – „Świat Dotyku i Dźwięku”, pod honorowym patronatem Anny Komorowskiej, małżonki prezydenta RP. Podczas uroczystego wręczenia nagród Muzeum Narodowe w Kielcach zostało nagrodzone statuetką IDOL, w kategorii: Firma przyjazna niewidomym.

Autorką wszystkich zdjęć jest Małgorzata Stępnik.

Elementarz Expo. Otwarta przestrzeń w muzeum (część 1)

Natalia Łakomska, Muzeum Narodowe w Kielcach

Artykuł jest opisem projektu „Recepcja sztuki”, zrealizowanego w Muzeum Narodowym w Kielcach w 2014 roku. Dlaczego jest to projekt priorytetowy dla osób zajmujących się tworzeniem wystaw? Ponieważ dla dziedzictwa kulturowego niezwykle ważne jest różnorodne, nieograniczone współistnienie miejsca, eksponatu i odbiorcy.

Muzeum jest „domem spokojnej starości dóbr kultury”, galeryjną przestrzenią, w której możemy odnaleźć zaakceptowane społecznie artefakty. Cechami muzealnej przestrzeni jest publiczny dostęp, egalitarność i otwartość. To teren bezpiecznego społecznego współistnienia: miejsca, dzieła i odbiorcy.

Konwencja ONZ, ratyfikowana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej we wrześniu 2012 roku, stanowi: „To nie indywidualne ograniczenia, ale zewnętrzne bariery utrudniające uczestniczenie w życiu czynią człowieka niepełnosprawnym” . Słowa te przenoszą ciężar niepełnosprawności z osoby na „otaczającą nas niepełnosprawną przestrzeń”. Słowa prezydenta Bronisława Komorowskiego przyczyniają się do całkowicie odmiennej definicji niepełnosprawności, czyniąc odpowiedzialnych za tę niepełnosprawność ludzi mających wpływ na przestrzeń publiczną w Polsce. W świecie kultury są to: osoby zarządzające jednostkami organizacyjnymi, architekci, artyści, dizajnerzy, twórcy, kuratorzy i koordynatorzy wystaw.

Dyrektorzy muzeów mają obowiązek dostosowania dostępności zbiorów, lecz nie mają konkretnych wytycznych rządu. Uporządkowania prawne mogłyby się przyczynić do szybkich zmian, ale patrząc na wyniki badań realizowanych w 2013 roku przez Muzeum w Stalowej Woli, bardziej istotne wydają się zmiany mentalności.

Nadzorowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów, prowadzi program Muzeum bez barier. Jego celem jest wspieranie polskich muzeów w udostępnianiu zbiorów wszystkim zainteresowanym – także osobom z dysfunkcjami. Instytut realizuje to zadanie organizując szkolenia. Dotyczą one przygotowania oferty dla osób niepełnosprawnych . Dzięki tym szkoleniom „w słownikach muzealników” zadomowiło się zagadnienie „dostępności przestrzeni” dla osób niepełnosprawnych.

Jednym z przejawów dbałości o dostępność muzeów dla osób z różnymi rodzajami dysfunkcji jest dokonywanie analizy dostępności placówki dla tych osób, opracowanie planu wdrażania udogodnień i usuwania barier. Badania wskazują, że muzea walczą z barierami architektonicznymi i czują potrzebę wprowadzania zmian do oferty, ale nie wiedzą jak tym problemem się zająć.

Architekci, osoby odpowiedzialne za projektowanie współczesnych galerii sztuki, artyści, kuratorzy wystaw, odpowiedzialni za aranżację wystaw, projektując nowoczesne i atrakcyjne ekspozycje najczęściej zapominają o osobach z dysfunkcjami. Niepotrzebnie projektują zasadzki, w które wpadają zwiedzający, np.: nieoznakowane tafle szkła zamykające przestrzeń; obrotowe lub wahadłowe drzwi; jednolite, odbijające blask piony ścian i poziomy podłóg.

To przeniesienie odpowiedzialności, o którym mówi Prezydent Bronisław Komorowski, wymaga zmian w mentalności osób tworzących infrastrukturę przestrzenną miast, ponieważ to oni przedkładają walory estetyczne nad funkcjonalność.

Aby zmieniać przestrzenie ekspozycyjne w Polsce, należy wprowadzić harmonogram zmian. 75 jednostek muzealnych próbuje usystematyzować działania.

Badania przeprowadzone od czerwca do października 2013 roku w muzeach w Polsce i na Ukrainie z inicjatywy Muzeum Regionalnego w Stalowej Woli, nie napawają optymizmem . Wystandaryzowane kwestionariusze rozesłano do ponad 1450 muzeów (900 polskich i 550 ukraińskich). Na pytania odpowiedziały tylko 332 placówki muzealne – 219 z Polski (tj. około 24% ogółu muzeów polskich) oraz 113 z Ukrainy (tj. około 20% muzeów ukraińskich). Jednym z powodów braku odpowiedzi na pytania była nieumiejętność oceny stopnia dostosowania przestrzeni; co za tym idzie, brak elementarnej wiedzy na temat metod dostosowania jej dla osób niepełnosprawnych. Najgorzej przedstawia się sytuacja osób niewidomych i słabowidzących: 216 muzeów odpowiedziało na to pytanie ankietowe, z czego 48% odpowiedziało, że sytuacja wygląda raczej źle.

W badania te zaangażowało się Muzeum Narodowe w Kielcach. Przyczyniły się one do rozpoczęcia długofalowego projektu edukacyjnego, którego celem jest: stworzenie procedur oraz odnalezienie narzędzi do likwidowania barier niedostępności i rozbudzenia empatii społeczeństwa. Wprowadzony w 2014 roku partycypacyjny projekt edukacyjny „Recepcja sztuki”, jest bodźcem do zmian i próbą zmierzenia się z nietolerancją i brakiem empatii społecznej. Projekt powstał dzięki współpracy z Fundacją Szansa dla Niewidomych, a jego nadrzędnym zadaniem była aktywizacja osób niepełnosprawnych i zrozumienie świata – kultury osób słabowidzących lub niewidomych.

Zewnętrzne i wewnętrzne rozwiązania techniczne udostępniania przestrzeni wystawienniczych osobom z dysfunkcją wzroku

W ramach partnerskiej umowy z tą Fundacją wybieraliśmy obszar, który możemy zmienić. Dla poprawy komfortu zwiedzania mamy do dyspozycji szereg rozwiązań technicznych, które opisuje dr Marcin Szeląg w artykule „Gość niewidomy i słabowidzący w muzeum” . Poznanie tych rozwiązań to pierwszy krok do stworzenia wewnętrznego audytu, który systematyzuje wiedzę:

  • Dotykowe ścieżki naprowadzające, które będą prowadzić do punktu, w którym można uzyskać informację;
  • Plany tyflograficzne – dotykowe informacje: plany zewnętrzne i wewnętrzne obiektów;
  • Makiety, tyflografiki, kopie eksponatów, które dają możliwość dotykania wybranych eksponatów lub zapoznanie się z bryłą architektoniczną obiektu;
  • Urządzenia wspomagające odbiór informacji słownych (np. pętle indukcyjne, system FM);
  • Opisy wystaw dostępne w wersji dźwiękowej (np. audioprzewodniki);
  • Opisy/podpisy obiektów wymagające szczegółowego oglądu: wysokości od 120 do 160 cm, duże od 18 do 36 pkt. bezszeryfowe litery i kontrastowe tło, dostępne w alfabecie Braille’a;
  • Unikanie opisów/podpisów w kolorowych, mieniących się tłach, zmian orientacji tekstu, pisania tekstów na fotografiach;
  • Blaty gablot nie powinny być wyższe niż 80 cm.

Szereg udogodnień stosowanych dla osób z dysfunkcją wzroku okazuje się być niezwykle pomocne dla wszystkich zwiedzających – szczególnie osób starszych oraz młodzieży. Wpływają one na budowanie ładu w przestrzeniach służących do obsługi odbiorcy.

  • Poziome dotykowe ścieżki wprowadzają standaryzację do ruchu turystycznego, wskazując kierunek zwiedzania;
  • Plany tyflograficzne ujednolicają znaki informacyjne (tj. winda, wejście, schody, toaleta, szatnia) i pomagają w orientacji przestrzennej;
  • Opisy/podpisy obiektów.

Techniczne rozwiązania (tj. urządzenia wspomagające odbiór informacji słownych czy opisy wystaw, dostępne w wersji dźwiękowej) mają duży wpływ na podniesienie jakości usługi zwiedzania. Są tak samo dobrym źródłem pozyskiwania informacji jak np. album, katalog czy folder. Taki przewodnik może być udostępniony przez Internet.

W ramach „Recepcji sztuki” udało się zamontować na drzwiach wejściowych do ogrodu włoskiego Pałacu tablicę informacyjną w alfabecie Braille’a dla osób niewidomych. Na tablicy umieszczono: nazwę instytucji, adres oddziału, godziny otwarcia oraz krótką informację o wystawach i punkcie informacyjnym znajdującym się w kasie. Nie udało nam się stworzyć Tyfloarea, nazywaną w skrócie TA . TA to spójny kompleksowy system zasad i oznakowań, dzięki którym obiekt i jego otoczenie stają się dostępne do samodzielnego zwiedzania przez osoby niewidome.

Opis wydawnictwa o sztuce – dla osób niewidomych

Priorytetem naszego projektu stał się przewodnik wydany w formie papierowej. Wydaliśmy i wydrukowaliśmy trzy Przewodniki po Pałacu Biskupów Krakowskich w Kielcach dla osób z dysfunkcją wzroku – przewodniki są bezpłatnie udostępniane w kasach Pałacu. Zastosowaliśmy tzw. druk transparentny. Na zwykły druk, pisany czarną czcionką, nałożyliśmy tekst brajlowski. Treść wydrukowana graficznie jest tożsama z treścią wypukłą. Należy pamiętać, że pismo Braille’a wymaga więcej miejsca do zapisania tych samych znaków i słów niż zwykła notacja. Wersję brajlowską zredagowano w programie Euler 2.0.

W przewodniku zamieszczono osiem reprodukcji zdjęć oraz reliefów – druk wypukły, który umożliwia oglądanie fasad budynków i dzieł sztuki. Po stworzeniu planu bryły Pałacu i przedstawieniu rysu historycznego budowli, udźwiękowiono przewodnik. Przy tworzeniu nagrania zwrócono uwagę na wskazówki kierunkowe, np.: na godzinie trzeciej, 3 metry na wprost, po prawej stronie, znajduje się… I ostrzeżenia, np.: pięć kroków przed nami znajduje się ławka lub wysoki próg.

Ważna jest korelacja treści i dotykowych planów obiektów architektonicznych oraz eksponatów. Równocześnie słuchane i dotykane wpływają na lepszy odbiór. Każdy z eksponatów, który nie może być dotknięty lub którego repliki nie jesteśmy w stanie wykonać, powinien spełniać określone warunki. Obróbka graficzna syntetyzuje (spłaszcza) reprodukcję dzieła – wprowadza kreskę, która obwodzi plamę. Obiekt powinien mieć wyraźny kontur, by druk wypukły odtwarzał rysunek.

Przekazanie suchych informacji (np. w centrum kompozycji znajduje się gmach główny, w lewym rogu wieża) nie przyczynią się do lepszej percepcji. Ograniczenie treści do informacji o bryle architektonicznej bez przedstawienia: koncepcji, rysu historycznego, czy idei artystycznej, spłaszczają przekaz. Dodatkowo opis dziejów przywołuje wyimaginowany wizerunek czasów, w którym powstała praca.

Tworząc udźwiękowione opisy należy starannie dobrać materiały tekstowe, ponieważ intensywnie wykorzystywany zmysł słuchu szybko się męczy; tekst nie powinien trwać dłużej niż godzinę, natomiast zmysł dotyku może być dłużej eksploatowany. Zmysł odczuwania przestrzeni jest także niezwykle istotny, osoba, która czyta, powinna mieć zapewnioną bezpieczną przestrzeń, w której skupia się na odczuwanych bodźcach.

Musimy zdać sobie sprawę, że osoby niewidome rzadko same wyruszają w podróż w nieznane, zazwyczaj towarzyszą im przewodnicy. Tworząc projekt dla ludzi z dysfunkcją wzroku należy szukać partnerów: fundacji, stowarzyszeń i ośrodków terapii zajęciowej. Projekt należy promować poprzez lokalne media lub Internet. Interoperacyjność sieci to podstawa do pozyskiwania informacji.

Autorką wszystkich zdjęć jest Małgorzata Stępnik.