Polskie ortograficzne skróty brajlowskie

W dobie komputerów i informacji cyfrowej, możliwość samodzielnego czytania przez niewidomych nie straciła na znaczeniu. Co więcej, pojawiły się nowe możliwości korzystania z wypukłego pisma punktowego. Jeśli osoba niewidoma pisze brajlem, zazwyczaj wykorzystuje tzw. integrał, gdzie każdej literze odpowiada jeden wypukły znak. System polskiego brajla integrałowego należy jednak do najmniej oszczędnych. Teksty tak pisane zarówno zajmują dużo miejsca, jak i zabierają dużo czasu – podczas pisania i czytania. System skrótów upraszcza zapis. Skraca najczęściej używane dwuznaki i dłuższe zbiegi literowe do jednego brajlowskiego znaku. Podobnie dzieje się z często używanymi słowami. Pozwala więc zaoszczędzić miejsce na papierze oraz na linijkach brajlowskich monitorów. Jak się okazuje, sporządzanie notatek na wykładach jest nawet szybsze niż zapisywanie ich w zwykłym druku – długopisem. Wtedy niewidomi nadążają za innymi studentami, albo nawet ich wyprzedzają.

Cyfrowy zapis skrótów brajlowskich pozwala na ich automatyczne przekształcanie w pełny tekst. System Polskich Ortograficznych Skrótów brajlowskich jest dobrze przemyślany – zarówno co do zasad, jak i zaprojektowania poszczególnych kombinacji punktów. System jest zgodny z zasadami polskiej ortografii, co nie było łatwe, ale jest nieodzowne.

Zasady stosowania skrótów

1. Przy pisaniu skrótami wskazane jest ścisłe przestrzeganie uwag podanych w tabeli, określających zakres ich stosowania.

2. W przeciwieństwie do zwykłego brajla, czyli integrału, w przypadku skrótów nie oznacza się wielkich liter i wszystkie litery (duże czy małe) są przedstawione identycznie.

3. Dążąc do maksymalnego skrócenia zapisu, należy – oprócz wyjątków wynikających z punktu 4 i 5 – stosować wszystkie skróty i skracać zawsze najdłuższe możliwe zbiegi liter, np.:

dla wyrazu „nie”: „⠜”, zamiast: „⠿⠑”, czy: „⠝⠌”;

dla „podarunek”: „⠄⠁⠗⠥⠝⠑⠅”, a nie „⠖⠙⠁⠗⠥⠝⠑⠅”;

dla „dopiero”: „⠲⠏”, a nie „⠲⠏⠌⠗⠕”.

4. Przy skracaniu wyrazów, oprócz wyjątków podanych niżej, wprowadza się skróty według hierarchii narzuconej przez kolejność występowania w wyrazie odpowiadających im zbiegów liter, np.:

dla „woskowy”: „⠺⠕⠶⠕⠺⠽”, a nie „⠺⠕⠎⠢⠺⠽”;

Dla „nowych”: „⠝⠕⠒⠷”, a nie „⠝⠕⠺⠐”;

dla „kolej”: „⠢⠦⠚”, a nie „⠢⠇⠚”;

dla „niej”: „⠜⠚”, a nie „⠿⠚”;

Wyjątki:

a) W końcowych zbiegach liter: „-iego”, „-lego”, „-niego” przede wszystkim skraca się „-ego”, np.:

dla wyrazu „głupiego”: „⠛⠣⠥⠏⠊⠲”, a nie „⠛⠣⠥⠏⠌⠛⠕”;

dla „oślego”: „⠕⠪⠇⠲”, a nie „⠕⠪⠦⠛⠕”;

dla „kolego”: „⠢⠇⠲”, a nie „⠢⠦⠛⠕”;

dla „taniego”: „⠞⠁⠿⠲”, a nie „⠞⠁⠜⠛⠕”;

b) W końcowych zbiegach liter: „-dość”, „-kość”, „-pość”, „-rość” przede wszystkim skraca się „-ość”, np.:

dla „radość”: „⠆⠙⠈”, a nie „⠆⠲⠪⠩”;

dla „kość”: „⠅⠈”, a nie „⠢⠪⠩”;

dla „pość”: „⠏⠈”, a nie „⠖⠪⠩”;

dla „starość”: „⠾⠁⠗⠈”, a nie „⠾⠁⠴⠪⠩”;

c) W zbiegach liter: „-dości-”, „-kości-”, „-pości-”, „-rości-” przede wszystkim skraca się „-ości-”, np.:

dla „radością”: „⠆⠙⠘⠡”, a nie „⠆⠲⠪⠉⠊⠡”;

dla „kością”: „⠅⠘⠡”, a nie „⠢⠪⠉⠊⠡”;

dla „pości”: „⠏⠘”, a nie „⠖⠪⠉⠊”;

dla „prości”: „⠏⠗⠘”, a nie „⠏⠴⠪⠉⠊”.

d) W początkowych zbiegach liter: „odz-”, „podz-”, „odo-”, „podo-” używa się skrótów na „od” i „pod” tylko wtedy, gdy odpowiadają one przedrostkom (przedrostki oddzielane są w słowniku ortograficznym kreską ukośną /, oznaczającą miejsce dozwolonego podzielenia wyrazu przy przenoszeniu jego części do nowej linii), np.:

dla „odznaka”: „⠔⠵⠫⠅⠁”, a nie „⠕⠧⠫⠅⠁”;

dla „podzbiór”: „⠄⠵⠃⠊⠬⠗”, a nie „⠖⠧⠃⠊⠬⠗”;

dla „odosobniony”: „⠔⠕⠎⠕⠃⠿⠕⠼”, a nie „⠕⠲⠎⠕⠃⠿⠕⠼”;

dla „pododdział”: „⠄⠕⠙⠧⠔⠣”, a nie „⠖⠲⠙⠧⠔⠣”;

ale

dla wyrazu „odzież”: „⠕⠧⠌⠯”;

dla „podzielić”: „⠖⠧⠌⠸⠩”;

dla „odoru”: „⠕⠲⠗⠥”;

dla „podobny”: „⠖⠲⠃⠼”.

5. Oprócz przypadku podanego w punkcie 4.d, skróty zbiegów liter stosuje się bez względu na podział słowotwórczy i wymowę, np.:

„marznąć”: „⠍⠁⠳⠝⠡⠩”;

„nadziemny”: „⠫⠧⠌⠍⠼”.

Jednak przy przenoszeniu części wyrazu do nowej linii należy unikać skrótów naruszających zasady dzielenia wyrazów przy przenoszeniu, obowiązujące w ortografii polskiej. W razie konieczności podzielenia wyrazu można zrezygnować ze skrótu (nie stosując znaku interwału), tj. np. podzielić „⠫⠙-⠵⠌⠍⠼” lub „tysiąc-złotowy”.

6. Znak integrału stosuje się:

• przed literami i znakami przestankowymi występującymi bezpośrednio po liczbach,

• przed wyrazami, w których występują litery obce, głównie q, v, x (np. spółdzielnia „⠠⠧⠊⠞⠁”),

• przed skrótowcami przejętymi z pisma zwykłego i zawierającymi zbiegi liter uwzględnione w skrótach, np. (⠠⠏⠕⠍).

Po znaku integrału nie stosuje się skrótów aż do najbliższego odstępu międzywyrazowego.

7. W razie potrzeby napisania integrałem fragmentu tekstu złożonego z co najmniej czterech wyrazów (np. cytatu obcojęzycznego) należy poprzedzić go podwójnym znakiem integrału. Przed ostatnim wyrazem napisanym integrałem należy postawić znak integrału.

8. Wyrazy bardzo rzadkie oraz mogące sprawić trudności przy odczytywaniu należy pisać integrałem.

Wykaz skrótów według kolejności znaków alfabetu brajlowskiego

Poniższa tabela zawiera trzy kolumny: Skrót – przedstawiającą znaki wykorzystywane jako skróty, Znaczenie – przedstawiającą skracany wyraz lub zbieg literowy oraz Stosowanie – przedstawiającą zakres używania każdego skrótu. Użyte w trzeciej kolumnie litery oznaczają miejsce w wyrazie, w jakim dany skrót może być stosowany.

• Litera „p” oznacza możliwość stosowania skrótu na początku wyrazu.

• Litera „ś” oznacza możliwość stosowania skrótu wewnątrz wyrazu.

• Litera „k” oznacza możliwość stosowania skrótu na końcu wyrazu.

• Litera „w” oznacza możliwość stosowania skrótu jako samodzielnego wyrazu.

W kolumnie pierwszej znaki, które można mylnie odczytać (zawierające tylko punkty dolne lub tylko punkty prawe) zostały poprzedzone znakiem sześciopunktu. Jest on tam postawiony wyłącznie w celu poprawienia czytelności znaków.

Sam znak sześciopunktu „⠿” jest skrótem zbiegu literowego „ni”.

Skrót Znaczenie Stosowanie
⠀⠁⠕⠀ albo w
⠀⠃⠀⠀ bo w
⠀⠃⠚⠀ bardziej w
⠀⠃⠺⠀ bowiem w
⠀⠃⠄⠀ bardzo w
⠀⠉⠀⠀ co w
⠀⠉⠗⠀ coraz w
⠀⠉⠪⠀ coś w
⠀⠙⠀⠀ dla w
⠀⠙⠞⠲ dlatego w
⠀⠙⠭⠲ dlaczego w
⠀⠑⠀⠀ ale w
⠀⠋⠀⠀ gdy w
⠀⠋⠃⠀ gdyby w
⠀⠋⠯⠀ gdyż w
⠀⠛⠀⠀ gdzie w
⠀⠓⠀⠀ em k
⠀⠓⠀⠀ tu w
⠀⠓⠞⠀ tutaj w
⠀⠚⠀⠀ ej k
⠀⠚⠀⠀ jeszcze w
⠀⠚⠯⠀ jeżeli w
⠀⠚⠪⠀ jeśli w
⠀⠅⠀⠀ kto w
⠀⠅⠙⠀ kiedy w
⠀⠅⠪⠀ ktoś w
⠀⠇⠀⠀ ym k
⠀⠇⠀⠀ tym w
⠀⠍⠀⠀ ma w
⠀⠍⠍⠀ mam w
⠀⠍⠟⠀ masz w
⠀⠝⠀⠀ ten w
⠀⠝⠃⠚ najbardziej w
⠀⠝⠻⠚ najwięcej w
⠀⠕⠕⠀ około w
⠀⠕⠗⠀ oraz w
⠀⠕⠭⠀ oczywiście w
⠀⠏⠀⠀ przecież w
⠀⠟⠀⠀ sz p, ś, k
⠀⠟⠀⠀ być w
⠀⠗⠀⠀ raz w
⠀⠗⠯⠀ również w
⠀⠎⠀⠀ w
⠀⠞⠀⠀ to w
⠀⠞⠗⠀ teraz w
⠀⠧⠀⠀ dz p, ś, k
⠀⠧⠀⠀ będzie w
⠀⠭⠀⠀ cz p, ś, k
⠀⠭⠀⠀ czy w
⠀⠽⠀⠀ przy p, w
⠀⠵⠟⠀ zresztą w
⠀⠵⠺⠀ zwłaszcza w
⠀⠯⠀⠀ że w
⠀⠯⠃⠀ żeby w
⠀⠿⠀⠀ ni p, ś, k, w
⠀⠿⠋⠀ nigdy w
⠀⠷⠀⠀ ch p, ś, k
⠀⠷⠀⠀ ich w
⠀⠷⠃⠀ chyba w
⠀⠮⠀⠀ był p, w
⠀⠾⠀⠀ st p, ś, k
⠀⠾⠀⠀ jest w
⠀⠾⠍⠀ jestem w
⠀⠾⠽⠀ jesteśmy w
⠀⠾⠪⠀ jesteś w
⠀⠾⠌⠀ jesteście w
⠀⠡⠀⠀ za p, w
⠀⠡⠟⠀ zawsze w
⠀⠡⠗⠀ zaraz w
⠀⠣⠀⠀ sobie w
⠀⠩⠀⠀ jak p, w
⠀⠹⠀⠀ tak p, w
⠀⠹⠯⠀ także w
⠀⠱⠀⠀ prze p
⠀⠱⠀⠀ przez w
⠀⠫⠀⠀ na p, ś, k, w
⠀⠫⠾⠀ natomiast w
⠀⠻⠀⠀ wa p, ś, k
⠀⠻⠀⠀ więc w
⠀⠻⠚⠀ więcej w
⠀⠳⠀⠀ rz p, ś, k
⠀⠳⠀⠀ tam w
⠀⠪⠀⠀ się w
⠀⠪⠃⠀ siebie w
⠀⠺⠃⠀ wobec w
⠀⠺⠛⠀ według w
⠀⠺⠞⠀ wtedy w
⠀⠺⠜⠀ właśnie w
⠿⠂⠀⠀ pa p, ś
⠿⠆⠀⠀ ra p, ś
⠿⠆⠀⠀ nawet w
⠿⠒⠀⠀ wy p, ś, w
⠿⠲⠀⠀ do p, ś, w
⠿⠲⠀⠀ ego k
⠀⠲⠏⠀ dopiero w
⠀⠲⠳⠀ dobrze w
⠿⠢⠀⠀ ko p, ś
⠿⠢⠀⠀ tylko w
⠿⠖⠀⠀ po p, ś, w
⠿⠶⠀⠀ sk ś
⠿⠶⠀⠀ lub w
⠿⠦⠀⠀ le ś, k
⠿⠦⠀⠀ też w
⠿⠔⠀⠀ od p, w
⠿⠔⠀⠀ ia ś, k
⠿⠴⠀⠀ ro p, ś
⠿⠴⠀⠀ już w
⠿⠈⠀⠀ ość k
⠿⠘⠀⠀ ości ś, k
⠀⠌⠀⠀ wszystki p
⠀⠌⠀⠀ ie ś, k
⠀⠌⠀⠀ wszystko w
⠀⠌⠽⠀ wszyscy w
⠀⠜⠀⠀ nie p, ś, k, w
⠀⠬⠀⠀ któr p
⠀⠬⠀⠀ ów k
⠀⠬⠀⠀ który w
⠀⠼⠀⠀ ny k
⠀⠼⠀⠀ może w
⠀⠼⠫⠀ można w
⠿⠨⠀⠀ ś, k
⠿⠸⠀⠀ li ś, k
⠿⠐⠀⠀ ych k
⠀⠐⠉⠀ ciąg p, ś, k, w
⠀⠐⠙⠀ drug p, ś, k
⠀⠐⠙⠀ drugi w
⠀⠐⠑⠀ kres p, ś, k, w
⠀⠐⠋⠀ form p, ś, k, w
⠀⠐⠊⠀ kilk p, ś, k
⠀⠐⠊⠀ kilka w
⠀⠐⠚⠀ jedn p, ś, k
⠀⠐⠚⠀ jeden w
⠀⠐⠍⠀ miejsc p, ś, k, w
⠀⠐⠕⠀ organ p, ś, k, w
⠀⠐⠏⠀ pierw p, ś, k, w
⠀⠐⠞⠀ trzeb p, ś, k
⠀⠐⠞⠀ trzeba w
⠀⠐⠭⠀ człowiek p, ś, k, w
⠀⠐⠾⠀ stanow p, ś, k
⠀⠐⠾⠀ stanowi w
⠀⠐⠱⠀ problem p, ś, k, w
⠀⠐⠪⠀ świat p, ś, k, w
⠀⠐⠺⠀ właściw p, ś, k
⠀⠐⠺⠀ właściwie w
⠀⠐⠜⠀ niewidom p, ś, k
⠀⠐⠜⠀ niewidomy w
⠿⠰⠀⠀ ach k
⠀⠰⠉⠀ części p, ś, k, w
⠀⠰⠚⠀ jednak p, ś, k, w
⠀⠰⠍⠀ między p, ś, k, w
⠀⠰⠕⠀ ostatni p, ś, k, w
⠀⠰⠎⠀ spraw p, ś, k, w
⠀⠰⠷⠀ chwil p, ś, k, w
⠀⠰⠹⠀ państw p, ś, k, w
⠀⠰⠺⠀ większ p, ś, k
⠀⠰⠺⠀ większy w
⠿⠄⠀⠀ pod p, w
⠿⠠⠀⠀ znak integrału

Komentarze

komentarze